TP HCM vừa ban hành quy định cấm các hoạt động khai thác căn hộ cho thuê lưu trú du lịch (thuê ngắn hạn, theo ngày, giờ, Airbnb…) trong các dự án chung cư. Tuy nhiên, quy định này đã vấp phải nhiều phản ứng từ nhà đầu tư dịch vụ lưu trú Airbnb và các hộ dân sở hữu chung cư.

Trước diễn biến này, nhiều chuyên gia đề xuất, thay vì cấm, thành phố có thể nghiên cứu các quy định để quản lý, thí điểm mô hình kinh doanh này nhằm gia tăng nguồn thu ngân sách, phát triển du lịch và hài hòa lợi ích cho người sở hữu chung cư.

Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội bất động sản TP HCM, cho rằng cần xem xét mô hình Airbnb là một ngành kinh doanh hợp pháp và xây dựng quy định, cơ chế quản lý phù hợp cho hoạt động này.

Theo ông, thành phố có thể xây dựng các quy định, trong đó yêu cầu người cho thuê phải đăng ký kinh doanh, nộp thuế – phí quản lý riêng để bù đắp chi phí phát sinh do hoạt động này gây ra; tiến hành quản lý số lượng khách thuê, thời gian thuê, việc sử dụng tiện ích chung và yêu cầu người thuê tuân thủ nội quy nhà chung cư, của đơn vị quản lý vận hành và ban quản trị tòa nhà…

Ông Châu nói, thay vì “không quản được thì cấm”, TP HCM có thể tận dụng Nghị quyết 98 để thí điểm Airbnb với các quy định rõ ràng, từ đó tìm ra mô hình quản lý phù hợp. Nếu quản lý tốt, đây sẽ là một loại hình lưu trú thúc đẩy du lịch và thu về nguồn ngân sách cho thành phố.

“Việc xây dựng cơ chế quản lý hoạt động này vừa tạo điều kiện cho các chủ căn hộ chung cư có thêm nguồn thu nhập, khách du lịch có thêm lựa chọn chỗ ở và giúp bảo đảm quyền, lợi ích chính đáng của người dân sở hữu nhà chung cư”, ông nhìn nhận.

Chuyên gia kinh tế Tạ Trung Kiên cũng cho rằng Airbnb giúp thúc đẩy du lịch và kinh tế địa phương. Du khách lưu trú tại các căn hộ thường chi tiêu nhiều tại các cửa hàng, quán ăn xung quanh, góp phần kích cầu tiêu dùng. Đây là một trong ba động lực chính cho tăng trưởng của thành phố. Nhiều quốc gia trên thế giới đã hợp thức hóa và quản lý Airbnb thay vì cấm đoán.

Vì vậy, chuyên gia này kiến nghị cơ quan chức năng, đặc biệt là các nhà xây dựng chính sách cần vào cuộc để xác định tính pháp lý của mô hình Airbnb. Trước khi cấm hoàn toàn loại hình lưu trú này, nên có cơ chế cho phép thí điểm cho thuê có quản lý tại một số chung cư để đánh giá tác động đến sự phát triển kinh tế du lịch, yếu tố an ninh, an toàn và hài hòa với cuộc sống của người dân trong các chung cư.

Đồng tình việc cần xây dựng cơ chế thí điểm quản lý mô hình kinh doanh lưu trú ngắn ngày trong chung cư, Tiến sĩ Huỳnh Phước Nghĩa, Giám đốc Trung tâm kinh tế, luật và quản lý, Đại học Kinh tế TP HCM, cho hay có thể xem Airbnb là một sản phẩm du lịch đặc thù của thành phố.

Trong bối cảnh TP HCM đang là đầu tàu về kinh tế du lịch, việc có cơ chế đặc thù thí điểm cho phép các căn hộ phù hợp được kinh doanh một số dịch vụ và khai thác lưu trú ngắn hạn trong chung cư là một cách tiếp cận hợp lý.

“Cần có chính sách thí điểm, cho phép những khu vực được phép hoạt động, giới hạn những khu vực được sử dụng, nếu vi phạm sẽ chế tài bên cung cấp dịch vụ”, ông Nghĩa nói thêm.

Bà Nguyễn Thương Hoài, đại diện cho cộng đồng kinh doanh Airbnb tại TP HCM, cũng đã có đơn đề xuất Thủ tướng xây dựng hành lang pháp lý, cho phép thí điểm mô hình lưu trú du lịch ngắn ngày trong chung cư tại TP HCM.

Theo bà Hoài, mô hình này đã góp phần thúc đẩy du lịch khi tạo ra sự đa dạng chỗ ở, đáp ứng nhu cầu của nhiều du khách trong nước và quốc tế, đặc biệt là khách du lịch đi theo nhóm, theo gia đình và các chuyên gia. Nhiều quốc gia trên thế giới đã cho phép kinh doanh dịch vụ này trong chung cư và xây dựng khung pháp lý để quản lý. Vì vậy cộng đồng kinh doanh Airbnb mong muốn chính quyền có thể xem đây là một ngành nghề kinh doanh hợp pháp, có đăng ký kinh doanh, được quản lý bởi luật pháp, có đăng ký lưu trú, đóng thuế đầy đủ.

“Nghị quyết 98 về cơ chế đặc thù TP HCM là cơ sở quan trọng để thực hiện thí điểm Airbnb tại thành phố”, bà nhấn mạnh.

Khảo sát của VnExpress trên 15 dự án tại TP HCM, hiện có gần 10.000 căn hộ chung cư đang được kinh doanh dịch vụ lưu trú du lịch ngắn ngày. Dự án có số lượng căn kinh doanh Airbnb nhiều nhất lên đến 3.600 căn và ít nhất là 40 căn hộ. Hoạt động cho thuê ngắn ngày mang về doanh thu trung bình từ 15-60 triệu đồng mỗi tháng cho các chủ nhà và là mô hình có thể đóng góp đáng kể vào ngân sách của thành phố.

Tại nhiều quốc gia trên thế giới, dịch vụ lưu trú ngắn ngày được hoạt động, chủ nhà có thể chấm điểm khách hàng, nếu có các vi phạm sẽ không được sử dụng dịch vụ sau này.

Phương Uyên

Giữa những dãy nhà bốn, năm tầng là sân chơi, hàng nước, quán xá. Trên cao là rừng ban công “ba lô” và những ô cửa tò vò lọt giữa mạng dây phơi, mở ra không gian chung với đủ màu sắc và mùi vị của đời sống xóm giềng.

Nhìn chung, các khu tập thể (KTT) có lịch sử đặc thù, kiến trúc đặc trưng và lối sống cộng đồng đặc sắc. Lối sống “tập thể” kiểu “làng trong đô thị” đại diện cho thời kỳ khẩn trương tái thiết đất nước sau hòa bình lập lại.

Việt Nam hiện có hơn 2.500 khối tập thể cũ, nhiều khu đã quá niên hạn sử dụng 50-70 năm, tiềm ẩn nguy cơ sụp đổ. Hạ tầng kỹ thuật – cấp thoát nước, điện, phòng cháy chữa cháy – không còn đáp ứng nhu cầu; hạ tầng xã hội gồm y tế, văn hóa, giáo dục, thể thao, thương mại, dịch vụ công cộng, cây xanh cũng thiếu. Hà Nội có nhiều nhà cũ nhất với khoảng 1.580 tòa. Hơn 200 tòa cấp độ nguy hiểm D cần di dời khẩn cấp nhưng tỷ lệ xây lại chỉ đạt 1,2% do vướng mắc bồi thường tái định cư và thiếu ngân sách.

Những đề xuất cải tạo tại các quận Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng và Cầu Giấy hiện nay dường như đều theo hướng thay thế dần các khối nhà cũ bằng vài tháp ở cao tầng, tăng sức hấp dẫn nhà đầu tư bằng việc đặc cách nâng số tầng cao giới hạn lên gấp đôi quy định, và chủ trương không tăng quy mô dân số. Quỹ đất dư sẽ dành một phần cho hạ tầng kỹ thuật và xã hội, một phần cho cây xanh, và một phần không nhỏ cho đất thương mại để thu hút vốn đầu tư theo hướng đối ứng.

Còn tôi có giấc mơ: Việt Nam sẽ tái thiết các KTT cũ với tầm nhìn trăm năm để trở thành các chung cư “2.0” theo một số mô hình đột phá, tiên tiến, bền vững toàn diện về môi trường, văn hóa xã hội và kinh tế. Đặc biệt, mỗi khu sẽ trở thành những lá phổi xanh mới cho đô thị. Đây thực sự là cơ hội lớn, trong bối cảnh diện tích cây xanh trên đầu người tại Hà Nội chỉ chừng 2 m² và TP HCM là 0,6 m², thiếu quá xa so với mức tiêu chuẩn 10 m² mà Liên Hợp Quốc khuyến nghị. Nhưng tôi cũng lo lắng sức ép tiến độ và tư duy “truyền thống” sẽ đi theo cách làm quen thuộc, và mỗi lần có “tháp” (trên 40 tầng) mới hiện ra trong các đề xuất là dân đã lo cho hạ tầng giao thông, cấp thoát nước quá tải, hay an toàn phòng cháy chữa cháy.

Trong bối cảnh đất nước vươn mình và hội nhập quốc tế sâu rộng, cần đặt những câu hỏi nền tảng nhất như: Tầm nhìn trăm năm đột phá nào? Các mô hình cải tạo hay xây mới khu ở tiên tiến và bền vững trên thế giới ra sao? Về tài chính, có những yếu tố nào gia tăng giá trị cho bất động sản ngoài quỹ đất thương mại “bám đường”?

Hãy cùng nhìn ra thế giới và học hỏi một số tiền lệ nổi tiếng mà trong khuôn khổ hạn hẹp chỉ xin giới thiệu đại diện.

Ở châu Á, các khu nhà ở xã hội điển hình ở Singapore (thường gọi là HDB) xây dựng từ thập niên 1960 đã cho thấy cách quy hoạch khôn ngoan. Mặt đường là các tòa đỗ xe thấp tầng, với tầng trệt dành cho thương mại, nhà trẻ, sinh hoạt cộng đồng. Tầng mái dành cho giàn pin mặt trời và vườn nông nghiệp cộng đồng, vừa gắn kết xóm giềng vừa thêm mảng xanh. Các tòa ở cao tầng lùi vào trong, giảm ồn và bụi đường. Singapore có quy định các nhà phát triển bất động sản lấy đi bao nhiêu diện tích cây xanh trên mặt đất sẽ phải đền bù bấy nhiêu diện tích mảng xanh trên các vườn trên cao và vườn mái, để luôn giữ quốc đảo là một “Thành phố trong Vườn” (City in a Garden).

Những khu ở xây mới kiểu hình mẫu với quy mô khoảng 200.000 dân như Punggol (khu đô thị sinh thái đầu tiên, đã hoàn thành) và Tengah (mới xây một phần) mang tầm nhìn chiến lược về đô thị sinh thái, thông minh và bền vững. Punggol nổi bật với mô hình “Water Town” (khu đô thị sông nước), với “Punggol Waterway” là con sông uốn lượn như trục xương sống xanh nối các khu ở, hệ thống giao thông xanh gồm xe điện nhẹ trên cao (LRT), đường đi dạo và đạp xe. Các khối nhà ở cao 14-16 tầng, tối đa 18 tầng. Còn khu Tengah có thương hiệu “Forest Town” (khu đô thị trong rừng), với công viên trung tâm, hành lang xanh và vùng lõi cấm xe hơi. Các khối nhà chủ yếu cao 12-13 tầng, tối đa 16 tầng. Cả hai khu đều triển khai nhiều công nghệ thông minh như thu gom rác tự động, làm mát tập trung và năng lượng mặt trời, hướng tới các tòa nhà trung hòa carbon.

Ở châu Âu, Hammarby Sjöstad tại Stockholm, Thụy Điển là hình mẫu về khu đô thị sinh thái bền vững. Tái thiết từ một khu công nghiệp cũ ven hồ, Hammarby được quy hoạch với mật độ vừa phải, các khối ở cao 4-6 tầng, tỷ lệ thân thiện với con người và cảnh quan, nhưng vẫn đủ cho 25.000 cư dân. Các khối nhà bố trí mở, có không gian xanh và mặt nước, chiếu sáng tự nhiên và thông gió tốt. Các chức năng đan xen hiệu quả, với nhà ở, thương mại, dịch vụ, trường học và không gian công cộng trong bán kính đi bộ. Về môi trường, Hammarby đưa ra mô hình “vòng tuần hoàn sinh thái đô thị”, quy hoạch năng lượng, nước, rác thải và giao thông thành hệ thống khép kín – sử dụng năng lượng mặt trời, phân loại rác tại nguồn và tái chế. Phần lõi nhiều không gian mở và giao thông xanh như đi bộ, đạp xe kết hợp giao thông công cộng. Về xã hội, dự án khuyến khích cộng đồng tham gia vào quá trình quy hoạch để có giải pháp bền vững và phù hợp nhất. Về kinh tế, đầu tư hạ tầng xanh và công trình tiết kiệm năng lượng giúp nâng cao giá trị bất động sản.

Ở Mỹ, dự án Harbor Point tại Boston cải tạo từ khu Columbia Point, là một khu chung cư xuống cấp, cô lập và trị an kém, thành một cộng đồng sống động và bền vững. Quy hoạch lại với mật độ vừa phải, chiều cao công trình 3-5 tầng, mở các kết nối giao thông và tạo không gian xanh ven biển. Khoảng 25% căn hộ dành cho người thu nhập thấp, xen kẽ với hộ trung lưu, tạo cộng đồng đa dạng và ổn định. Mô hình hợp tác công – tư giúp tăng giá trị bất động sản và cải thiện chất lượng sống.

Các dự án trên đây đem lại những bài học quy hoạch đô thị quan trọng: Áp dụng quy trình quy hoạch thiết kế tham dự – với sự tham gia của người dân và các bên liên quan trong suốt hành trình, chiều cao và tỷ lệ công trình thân thiện với con người và cảnh quan, lồng ghép không gian xanh và mặt nước vào khu dân cư mật độ cao, xây dựng hạ tầng cho giao thông xanh, và phần nào thúc đẩy mô hình “live-work-play” (sống – làm việc – vui chơi) tại chỗ để giảm đi lại, nhờ đó giảm phát thải từ giao thông.

Trở lại bối cảnh Việt Nam, việc cải tạo KTT cũ không chỉ đơn thuần là quy hoạch lại các tòa nhà, mà cần có tầm nhìn chiến lược và mô hình đột phá và bền vững. Tầm nhìn là tư tưởng lớn nhất dẫn dắt chiến lược phát triển, thí dụ Hà Nội sẽ thành thành phố toàn cầu và sinh thái, Thủ Đức thành thành phố thông minh và tương tác cao.

Về môi trường, các khu cải tạo cần trở thành những “lá phổi xanh” của thành phố. Không chỉ mảng xanh trên mặt đất như công viên, vườn hoa, hành lang xanh, mà cả những vườn trên cao, vườn mái và tường cây xanh trên các công trình mới đều đóng góp cho lá phổi sinh thái này.

Về xã hội, khác với các dự án xây mới, các KTT đã có cộng đồng lâu đời và đặc trưng riêng, lại được tái định cư tại chỗ, nên cần phát huy bản sắc từng khu và tạo các không gian cộng đồng mới hiện đại. Có thể chọn ra một trong các KTT, trong đó bảo tồn (có gia cố) một tòa tập thể cũ đại diện làm di sản kiến trúc xã hội chủ nghĩa thời hậu chiến, bên trong là các quán nhỏ xinh phong cách sáng tạo và bảo tàng căn hộ thời bao cấp để phục vụ tham quan và làm phim trường.

Về kinh tế, mô hình cải tạo cần giúp tăng giá trị bất động sản qua các yếu tố mới. Tư duy quy hoạch sao để tạo quỹ đất thương mại bám đường (kiểu “cận lộ” truyền thống) là chưa đủ. Tôi đề xuất tư duy mới – “nhất cận lục, nhị cận lam, tam cận trạm” – tức là nhà ở sẽ có giá trị cao hơn nếu gần không gian xanh (lục), gần mặt nước (lam) và gần các bến tàu xe (trạm) của hệ thống giao thông công cộng theo mô hình TOD tiên tiến. Bộ yếu tố giúp tăng giá trị bất động sản và sức hấp dẫn của môi trường sống này không mới, nhưng chưa được đẩy lên thành tầm nhìn cho các dự án.

Các ví dụ quốc tế đã giới thiệu đều “cận lục, cận lam, cận trạm” . Tuy nhiên, nếu nói điều gì nổi bật nhất để tạo bản sắc và thương hiệu riêng, thì Tengah Forest Town tiêu biểu cho “cận lục”, Punggol Watertown tiêu biểu cho “cận lam”, và tất cả đều “cận trạm”. Để hình dung “cận lục” giá trị cỡ nào, theo thống kê ở thị trường New York, những bất động sản có “view” ra Central Park có giá cao hơn khoảng 25-40% so với những căn không có view này. Trong các phương án tái thiết, ta có thể chủ ý quy hoạch một vài tòa và các căn hộ “cận lục, cận lam” hoặc có view ra đó để làm căn hộ thương mại (không phục vụ tái định cư), qua đó có thêm nguồn vốn thực thi dự án. Nếu cư dân muốn ở những căn này phải trả tiền ngang giá thị trường.

Về tổ chức thực hiện, thay vì dành ngân sách nhỏ lẻ lập quy hoạch chi tiết 1/500 cho từng KTT và ra kết quả mờ nhạt, thiếu tính tổng thể (giả định trung bình 800 triệu đồng/khu như Trung Tự được duyệt, thì 76 khu cần 60 tỷ), thành phố nên dành khoảng 10 tỷ cho tổ chức thi quy hoạch theo quy trình tham dự kèm trưng cầu dân ý để ra tổng thể chiến lược phát triển cho 76 KTT (giúp các khu “phân vai” và “hô ứng” nhau) và tìm ra 4-5 mô hình “khu chung cư 2.0” đột phá. Mỗi KTT sẽ chọn mô hình 2.0 phù hợp nhất dựa trên bối cảnh của mình, và số tiền ngân sách còn lại (trung bình 650 triệu/khu) dành cho quy hoạch thiết kế 1/500 (tùy biến hóa) từ mô hình được chọn.

Tóm lại, các mô hình tái thiết đô thị thành công trên thế giới đều áp dụng quy trình tham dự để đưa ra tầm nhìn chiến lược, phát triển bền vững về môi trường, xã hội và kinh tế, kết hợp yếu tố sinh thái và thông minh, đồng thời bảo tồn một số giá trị truyền thống theo hướng “vị nhân sinh”.

Nếu học hỏi sáng tạo từ những bài học này, có thể kỳ vọng vào một cuộc cách mạng tái thiết đô thị đột phá, cải thiện mạnh mẽ hình ảnh các đô thị lớn và nâng cao đời sống của hàng trăm nghìn cư dân.

Tô Kiên

UBND TP HCM hôm 28/5 đã giao trách nhiệm cho chính quyền các quận, huyện, TP Thủ Đức rà soát công trình cao ốc văn phòng, khách sạn, bệnh viện, trường học, chung cư, trung tâm thương mại… có dấu hiệu bị ảnh hưởng sau dư chấn động đất tại Myanma.

Dựa trên số liệu thu thập, các địa phương này sẽ hướng dẫn chủ đầu tư, ban quản trị và đơn vị vận hành công trình tổ chức khảo sát, kiểm định, đánh giá mức độ hư hỏng để có biện pháp khắc phục, đảm bảo an toàn khi sử dụng.

Trong trường hợp công tác rà soát chưa hoàn tất trước khi có quyết định sắp xếp lại tổ chức, bộ máy hành chính, UBND TP Thủ Đức và các quận, huyện phải chuyển giao nội dung công việc cho đơn vị tiếp nhận chức năng tương ứng để tiếp tục thực hiện, đảm bảo hoàn thành trong năm 2025.

Trước đó, Sở Xây dựng TP HCM cũng đã đề nghị các quận, huyện rà soát và báo cáo ảnh hưởng của dư chấn động đất với các công trình tập trung đông người. Động thái này nhằm kịp thời nắm bắt hiện trạng, phòng ngừa sự cố về kết cấu và đảm bảo an toàn công trình.

Đến nay, Sở Xây dựng mới nhận được báo cáo từ 8 trong số 22 địa phương. Trong đó, UBND quận 8 ghi nhận 342 trường hợp công trình bị ảnh hưởng như nứt tường, nứt kính cửa sổ. Tuy nhiên, không có sự cố sập đổ hay thiệt hại về người.

Lãnh đạo Sở Xây dựng cho biết việc rà soát này nhằm chủ động phát hiện các dấu hiệu bất thường về kết cấu công trình sau tác động từ dư chấn, để kịp thời xử lý và phòng ngừa sự cố gây mất an toàn cho người dân.

Trận động đất mạnh 7,7 độ richter xảy ra tại Myanmar rạng sáng 28/3 được ghi nhận là một trong những cơn địa chấn mạnh nhất khu vực Đông Nam Á trong năm nay. Dù tâm chấn nằm xa Việt Nam, nhiều người dân sinh sống tại các tòa nhà cao tầng ở TP HCM vẫn cảm nhận rõ sự rung lắc kéo dài từ vài giây đến gần một phút, đặc biệt tại các quận trung tâm như 1, 3, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Tân Bình…

Việc chủ động đánh giá lại mức độ an toàn sau mỗi đợt rung chấn được xem là cần thiết, bởi TP HCM hiện có hàng chục nghìn công trình dân dụng, thương mại và hàng trăm cao ốc từ 10 tầng trở lên, tập trung đông dân cư.

Trong bối cảnh tần suất động đất tại khu vực Đông Nam Á ngày càng dày hơn, giới chuyên môn cho rằng việc rà soát, đánh giá sau mỗi lần xảy ra dư chấn là động thái phòng ngừa rủi ro đúng đắn và cần được duy trì định kỳ.

Phương Uyên