Chia sẻ tại tọa đàm “Không gian công cộng – từ biểu tượng đô thị đến động lực kinh tế” do VTV9 tổ chức ngày 23/12, Kiến trúc sư Steven Townsend, Giám đốc điều hành Studio Urban Design, cho rằng trong chiến lược phát triển đô thị hiện đại, không gian công cộng không chỉ là hạng mục phúc lợi mà là cấu phần hạ tầng mềm, tác động trực tiếp đến chất lượng sống, sức hút đầu tư và khả năng cạnh tranh của thành phố.

Thực tế tại TP HCM cho thấy nhiều công viên, quảng trường và không gian mở sau đầu tư nhanh chóng xuống cấp, thiếu hoạt động và kém sức hút. Theo ông Townsend, nguyên nhân không nằm ở khâu thiết kế hay xây dựng mà ở mô hình tài chính và quản trị sau đầu tư. Các công trình công cộng không chỉ cần vốn ban đầu mà còn phát sinh chi phí bảo trì, duy tu, tổ chức hoạt động trong suốt vòng đời sử dụng. Nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, việc duy trì chất lượng cao trong dài hạn là rất khó, nhất là khi thành phố phải phân bổ nguồn lực cho nhiều nhu cầu hạ tầng cấp bách khác.

“Một không gian công cộng bền vững phải có khả năng ‘tự sống’, tức tự tạo nguồn lực để vận hành và phát triển, thậm chí mang lại nguồn thu chứ không nên trở thành gánh nặng ngân sách”, Ông Townsend đánh giá.

Ở góc độ chính sách sử dụng đất, ông David Ching, Phó chủ tịch Janus Capital Việt Nam, cũng cho rằng không gian công cộng cần được nhìn nhận như một tài sản đô thị có giá trị kinh tế, thay vì chỉ là khoản chi. Trong bối cảnh giá đất tại TP HCM thuộc nhóm cao nhất cả nước, đặc biệt tại các khu vực ven sông, việc để quỹ đất khai thác đơn chức năng hoặc kém hiệu quả là một sự lãng phí lớn.

Ông David Ching dẫn kinh nghiệm quốc tế cho thấy không gian công cộng đang được vận hành như một khoản đầu tư. Tại Singapore, chính quyền cho thuê đất, ban hành khung quản lý, còn cộng đồng trực tiếp tổ chức, khai thác ở mức phù hợp để tạo nguồn thu tái đầu tư bảo trì, chi phí lớn nhất của công viên đô thị. Các mô hình như High Line hay Hudson Yards ở New York cũng biến không gian công cộng thành “mỏ neo” thu hút vốn tư nhân, kích hoạt kinh tế dịch vụ và gia tăng giá trị khu vực lân cận.

“Mô hình xã hội hóa vận hành không gian công cộng có thể mang lại hiệu quả rõ rệt nếu được thiết kế đúng cơ chế”, ông David Ching nhận định.

Ở tầm chiến lược, ông Nguyễn Bá Hùng, chuyên gia kinh tế trưởng tại Văn phòng ADB Việt Nam, nói TP HCM đặt mục tiêu lọt vào top 100 thành phố đáng sống nhất thế giới vào năm 2030. Khi đối chiếu theo các tiêu chí quốc tế, thành phố vẫn còn hạn chế ở các nhóm chỉ số như hạ tầng đô thị, dịch vụ y tế và môi trường văn hóa – xã hội, những lĩnh vực mà không gian công cộng có thể tạo ra tác động cải thiện rõ rệt.

Theo ông Hùng, thách thức lớn nhất của thành phố không nằm ở khâu xây dựng mà ở mô hình quản lý và vận hành sau đầu tư. Nếu thiếu cơ chế phù hợp, các không gian công cộng dù được đầu tư lớn vẫn khó phát huy hiệu quả lâu dài. Khả năng tiếp cận cũng cần được đặt lên hàng đầu, với yêu cầu kết nối thuận tiện với giao thông công cộng để mọi tầng lớp người dân đều có thể sử dụng.

Góp ý về khai thác không gian công cộng sao cho hiệu quả, ông Steven Townsend cho rằng TP HCM cần chuyển sang mô hình tích hợp đa chức năng, trong đó không gian công cộng được tổ chức đan xen với các hoạt động thương mại, dịch vụ, văn hóa nhằm tạo dòng tiền tái đầu tư. Vai trò của chính quyền là định hướng quy hoạch, ban hành tiêu chuẩn và thiết lập cơ chế giám sát, còn nguồn lực đầu tư và vận hành nên được huy động từ khu vực tư nhân và các bên có lợi ích liên quan.

TP HCM đã có những mô hình đi trước như Phú Mỹ Hưng hay Vinhomes Central Park, khi chủ đầu tư dành quỹ đất lớn cho công viên, không gian ven sông và dùng lợi nhuận từ khu dân cư, thương mại để vận hành. Cách làm này giúp không gian công cộng được duy trì chất lượng lâu dài và gia tăng giá trị toàn khu vực.

Còn theo ông David Ching, trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn hẹp, TP HCM cần mở rộng tư duy phát triển không gian công cộng theo chiều đứng. Các không gian sinh hoạt cộng đồng, văn hóa, giải trí có thể được tích hợp trên cao, gắn với các công trình đa chức năng và hệ thống giao thông đô thị. Cách tiếp cận này giúp gia tăng diện tích sử dụng, đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác đất đai trong khu vực lõi đô thị.

“Các hoạt động thương mại, dịch vụ nếu được quy hoạch bài bản cùng tiện ích công cộng sẽ vừa tạo nguồn thu, vừa bảo đảm không gian mở và quyền tiếp cận của cộng đồng”, ông Ching nói.

Bên cạnh đó, theo chuyên gia, TP HCM cần sớm hoàn thiện một khung chính sách rõ ràng cho phát triển không gian công cộng theo hướng xã hội hóa có kiểm soát, gắn quy hoạch, đầu tư và vận hành trong một chuỗi thống nhất. Khi không gian công cộng có thể tự sống bằng mô hình đa chức năng, thành phố không chỉ giảm áp lực ngân sách mà còn tạo nền tảng bền vững để nâng cao chất lượng sống và sức cạnh tranh đô thị trong dài hạn.

Phương Uyên

Chị Huyền Trâm, chủ một cửa hàng thời trang trên đường Võ Văn Tần, phường Xuân Hòa, vừa trả mặt bằng rộng hơn 80 m2 sau ba năm thuê. Dù chủ nhà đã chấp nhận giảm gần 50% giá thuê trong sáu tháng tới để giữ khách, chị vẫn quyết định đóng cửa vì thu không đủ chi.

Theo chị Trâm, việc giảm giá thuê chỉ giúp hạ bớt một phần chi phí, lượng khách sụt giảm khiến doanh thu hàng tháng không đủ bù các khoản vận hành. “Ngay cả khi tiền thuê giảm một nửa, tôi vẫn không thể gồng thêm”, chị nói.

Anh Nguyễn Văn Thành, chủ nhà phố mặt tiền đường Hoàng Sa, phường Bàn Cờ, cho biết để giữ khách thuê cửa hàng thời trang trong bối cảnh doanh thu sụt giảm, anh buộc hạ giá liên tục. Từ mức 80 triệu đồng mỗi tháng trước dịch, giá thuê hiện còn 40 triệu đồng, giảm khoảng 50%. Theo anh Thành, trước dịch Covid-19, căn nhà lúc nào cũng kín khách thuê. Sau dịch, nhiều khách trả lại mặt bằng do không chịu nổi chi phí vận hành.

Tương tự, trên đường 3/2, ông Trần Văn Cang cho hay căn nhà phố có diện tích sàn gần 65 m2 từng được một nhà hàng thuê với giá khoảng 80 triệu đồng mỗi tháng. Đầu năm nay, khách thuê khó khăn, liên tục đề nghị giảm giá. Để tránh chấm dứt hợp đồng, ông chấp nhận hạ xuống 60 triệu đồng, rồi tiếp tục giảm còn 45 triệu đồng mỗi tháng, tức thấp hơn gần một nửa so với trước.

Ghi nhận của VnExpress cũng cho thấy làn sóng giảm giá thuê mặt bằng nhà phố diễn ra rõ nét khi hoạt động kinh doanh chưa phục hồi. Trên đường Nguyễn Trãi (khu vực trung tâm quận 5 cũ), một căn nhà phố diện tích gần 150 m2 được chủ nhà hạ giá thuê từ 120 triệu xuống còn 75 triệu đồng mỗi tháng (gần 37%) để giữ khách. Tại đường Điện Biên Phủ (đoạn gần ngã tư Cao Thắng), mặt bằng hai tầng từng có giá 150 triệu đồng mỗi tháng cũng được điều chỉnh về khoảng 90 triệu đồng sau nhiều lần thương lượng, đổi lại khách thuê gia hạn hợp đồng. Tương tự, trên tuyến Trần Nhật Duật, nhiều chủ nhà buộc giảm 30-40% giá thuê để duy trì hợp đồng trong bối cảnh sức mua suy yếu.

Không chỉ các tuyến trung tâm, tại những khu vực có mật độ kinh doanh vừa phải, nhiều chủ nhà phố cũng chấp nhận giảm sâu để giữ khách cũ. Trên đường Lê Văn Sỹ (Phú Nhuận cũ), một mặt bằng từng cho thuê 60 triệu đồng mỗi tháng được điều chỉnh xuống 30 triệu đồng. Tại đường Cách Mạng Tháng Tám (giáp Tân Bình), nhiều căn nhà phố giá thuê từ 50-70 triệu đồng đã giảm xuống khoảng 25-40 triệu đồng mỗi tháng. Hay khu vực Tân Phú, nhiều nhà phố trên đường Nguyễn Sơn cũng giảm giá thuê từ 30-40% để tránh cảnh bỏ trống kéo dài.

Anh Nguyễn Văn Thắng, môi giới hơn 7 năm kinh nghiệm tại khu vực trung tâm TP HCM, cho biết nhiều chủ nhà đang phải giảm giá thuê từng bước để giữ khách cũ. Trước đây, các mặt bằng 80-100 m2 trên đường trung tâm cho thuê 60-150 triệu đồng mỗi tháng, hầu như không trống, nay giá phổ biến giảm 30-40%, xuống còn khoảng 40-90 triệu đồng mỗi tháng. Theo anh Thắng, trong bối cảnh sức thuê suy yếu và chi phí vận hành tăng cao, giữ được khách cũ vẫn là lựa chọn ít rủi ro hơn so với tìm khách mới.

Báo cáo của Batdongsan cho thấy đến quý IV, nhu cầu tìm thuê nhà phố tại TP HCM tiếp tục giảm 5% so với quý trước và duy trì xu hướng đi xuống 20-28% trong suốt ba năm gần đây. Khảo sát từ các sàn môi giới cho thuê nhà phố cũng ghi nhận hơn 33% đánh giá giao dịch năm nay suy giảm mạnh, trong khi 48% nhận định sức thuê không cải thiện so với cùng kỳ. Giá thuê nhà phố khu vực nội thành đã điều chỉnh giảm trung bình 10-15% trong năm nay.

Cùng xu hướng, Nhà Tốt cho biết đến quý III, nhu cầu tìm thuê nhà mặt phố giảm 24% so với cùng kỳ năm ngoái, giá thuê trung bình giảm 4-6% theo quý. Tuy nhiên, các đơn vị này cho biết mức giảm thực tế trên thị trường còn sâu hơn, do nhiều chủ nhà giữ nguyên giá chào nhưng chấp nhận hạ mạnh khi ký hợp đồng để giữ khách, khiến biên độ giảm trong giao dịch cao hơn đáng kể so với giá rao công bố.

Ông Đinh Minh Tuấn, Giám đốc Batdongsan khu vực miền Nam, cho hay tỷ suất cho thuê nhà phố tại TP HCM hiện chỉ đạt 1,7-2,1%, mức thấp nhất trong nhiều năm. Trong đó, khu vực trung tâm ghi nhận hiệu quả khai thác thấp hơn vùng ven do giá bán tăng cao nhưng nhu cầu thuê suy yếu, buộc chủ nhà điều chỉnh mạnh giá thuê để giữ khách. Các khu vực như quận 1, 3, Phú Nhuận, Bình Thạnh cũ chỉ đạt tỷ suất 1,8-2%, trong khi Thủ Đức, Gò Vấp, quận 5, quận 2 cũ cũng chỉ quanh 2,3-2,7%, giảm sâu so với mức 4-6% trước dịch Covid-19.

Bà Mai Võ, Trưởng bộ phận bán lẻ CBRE Việt Nam, nhận định việc nhiều chủ nhà buộc hạ giá mạnh để giữ khách cho thấy mô hình kinh doanh dựa vào mặt bằng nhà phố truyền thống đang chịu sức ép lớn. Sự thay đổi hành vi mua sắm, khi người tiêu dùng ưu tiên kênh trực tuyến và các điểm mua sắm tích hợp, khiến hiệu quả khai thác của nhà phố giảm rõ rệt. Trong bối cảnh chi phí vận hành tăng cao, doanh thu không theo kịp, giá thuê từng được neo ở mức cao trước đây trở nên kém phù hợp với thực tế kinh doanh.

“Việc điều chỉnh giá thuê sâu hiện nay là quá trình thị trường tự cân bằng lại, phản ánh đúng hơn sức mua, khả năng chi trả của doanh nghiệp và hiệu suất khai thác thực tế của mặt bằng nhà phố”, bà Mai Võ đánh giá.

Theo các chuyên gia, thị trường nhà phố đang trải qua cuộc “sàng lọc tự nhiên” và việc giá thuê giảm sâu không chỉ phản ánh khó khăn nhất thời của hoạt động kinh doanh, mà còn cho thấy sự dịch chuyển cấu trúc của thị trường bán lẻ đô thị. Sức mua suy yếu kéo dài, chi phí vận hành tăng cao và hành vi tiêu dùng thay đổi khiến mô hình cửa hàng mặt tiền kém hiệu quả hơn trước. Những mặt bằng không đáp ứng được yêu cầu vận hành, tiện ích và chi phí hợp lý sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng thương mại.

Trong bối cảnh đó, theo chuyên gia, giá thuê mặt bằng từng hình thành trong giai đoạn tăng trưởng nóng buộc phải điều chỉnh mạnh để tái cân bằng cung – cầu, khi doanh nghiệp thu hẹp mạng lưới, ưu tiên mô hình linh hoạt và chi phí thấp hơn.

Phương Uyên