Trước đây, gia đình chị tự chuyển đất vườn sang xây nhà ở mà không xin phép, thuộc diện vi phạm. Tuy nhiên, do đã sử dụng ổn định từ trước ngày 1/7/2014, không tranh chấp và phù hợp với quy hoạch khu dân cư, thửa đất đủ điều kiện được xem xét cấp giấy chứng nhận theo Điều 139 Luật Đất đai 2024. Chị hoàn tất hồ sơ, nộp tiền sử dụng đất và chờ ngày nhận sổ.

Nhưng rồi dự án đường vành đai được công bố. Thửa đất của chị nằm trong phạm vi thu hồi. Khi liên hệ văn phòng đăng ký đất đai, chị được giải thích, do khu đất không còn phù hợp với quy hoạch dự án nên hồ sơ cấp sổ không thể tiếp tục giải quyết.

Câu chuyện của chị Lan không cá biệt. Đây là mâu thuẫn đang phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật Đất đai, cũng là vấn đề mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đề xuất tháo gỡ trong dự thảo nghị định mới: không lấy lý do đất đã nằm trong phạm vi thu hồi dự án để dừng việc xem xét cấp sổ đỏ đối với các trường hợp vi phạm trước ngày 1/7/2014 mà luật cho phép xem xét cấp. Dự thảo đề xuất bỏ tiêu chí “phù hợp với quy hoạch” để thu hồi đất khi xác định điều kiện được xem xét cấp giấy chứng nhận cho nhóm vi phạm trước 1/7/2014, qua đó gỡ vướng khi bồi thường, thu hồi đất.

Theo Điều 139 Luật Đất đai 2024, các hành vi vi phạm trước ngày 1/7/2014 được chia thành nhiều nhóm. Có nhóm không được công nhận quyền sử dụng đất. Có nhóm được xem xét cấp giấy chứng nhận nếu đã sử dụng ổn định, không tranh chấp, phù hợp quy hoạch sử dụng đất và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính.

Vướng mắc phát sinh khi một thửa đất thuộc diện được xem xét cấp sổ theo Điều 139, nhưng lại nằm trong phạm vi dự án thu hồi đất theo Điều 78, Điều 79 hoặc theo cơ chế đặc thù tại Nghị quyết 254/2025/QH15. Khi đó, nhiều địa phương lúng túng: tiếp tục giải quyết hồ sơ cấp sổ hay dừng lại để ưu tiên giải phóng mặt bằng?

Thực tế, cùng một thửa đất, khi xem xét cấp sổ thì áp dụng quy hoạch sử dụng đất theo Điều 139. Nhưng khi dự án được phê duyệt, một số nơi lại căn cứ quy hoạch dự án để cho rằng thửa đất “không còn phù hợp quy hoạch”, từ đó dừng hồ sơ cấp sổ. Cách hiểu và cách làm này chưa thống nhất giữa các địa phương.

Một cán bộ làm công tác đất đai từng chia sẻ: “Người dân đã sử dụng đất ổn định, thiện chí hoàn thiện thủ tục. Nhưng hồ sơ bị dừng vì dự án chồng lấn. Cấp sổ xong rồi thu hồi có đúng không? Không cấp thì người dân mất quyền lợi khi bồi thường. Thực sự rất khó xử”.

Việc không cấp sổ không khiến người dân mất trắng, nhưng khiến cho quá trình bồi thường khi thu hồi trở nên phức tạp và dễ tranh chấp. Khi chưa có giấy chứng nhận, người dân phải cung cấp thêm hàng loạt giấy tờ, chứng cứ về nguồn gốc đất, quá trình sử dụng, đăng ký kê khai, hiện trạng và loại đất để làm căn cứ bồi thường.

Chỉ cần mỗi địa phương hiểu khác nhau về điều kiện công nhận quyền sử dụng đất trong bối cảnh thu hồi theo Điều 78, Điều 79 thì khiếu nại rất dễ phát sinh và kéo dài. Người dân không hiểu vì sao cùng một thửa đất, sáng còn được xác nhận phù hợp để cấp sổ, chiều lại bị coi là không phù hợp quy hoạch để được bồi thường.

Đáng nói hơn, những người có hoàn cảnh tương tự nhưng thửa đất không nằm trong phạm vi dự án thì lại có thể hoàn tất thủ tục cấp sổ thuận lợi. Hai người cùng xây nhà trên đất nông nghiệp năm 2012, cùng sử dụng ổn định, cùng kê khai và thực hiện nghĩa vụ tài chính, nhưng người có sổ, người thì không. Cách áp dụng pháp luật như vậy tạo ra kết quả khác nhau đối với những trường hợp tương đồng, khó có thể coi là công bằng.

Từ góc độ cơ quan thu hồi đất, vướng mắc này cũng gây nhiều khó khăn. Nếu bồi thường cho người không có sổ như người có sổ, cơ quan thực hiện phải làm rõ căn cứ pháp lý, tránh bị khiếu nại. Nếu bồi thường thấp hơn, người dân sẽ phản ứng.

Đề xuất của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đi theo hướng rõ ràng hơn: việc thửa đất đã nằm trong phạm vi thu hồi dự án không phải là lý do để dừng xem xét cấp giấy chứng nhận đối với những trường hợp vi phạm trước 1/7/2014 mà Điều 139 cho phép. Hồ sơ vẫn được xem xét theo đúng quy định của luật. Nếu người sử dụng đất đáp ứng đầy đủ điều kiện và hoàn thành nghĩa vụ tài chính thì được cấp giấy. Sau đó, khi Nhà nước thu hồi đất theo Điều 78, Điều 79 hoặc theo Nghị quyết 254/2025/QH15, việc bồi thường, hỗ trợ sẽ có căn cứ pháp lý rõ ràng hơn.

Nghe có vẻ nghịch lý: cấp sổ rồi lại thu hồi ngay. Nhưng về bản chất pháp lý, đây là logic đúng khi hồ sơ chưa rơi vào tình trạng đã có quyết định thu hồi đất theo Điều 151 trừ trường hợp quá 03 năm mà chưa thực hiện quyết định. Mục đích là “chốt” tình trạng pháp lý của thửa đất và nghĩa vụ tài chính để làm căn cứ bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi. Cấp sổ là việc Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất cho người đủ điều kiện. Thu hồi đất là việc Nhà nước thực hiện quyền thu hồi vì lợi ích quốc gia, công cộng và phải bồi thường, hỗ trợ cho người có quyền sử dụng đất. Hai thủ tục này không loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau.

Trước ngày 1/7/2014, công tác quản lý đất đai còn nhiều bất cập. Không ít trường hợp người dân tự chuyển mục đích sử dụng đất, lấn chiếm đất nhưng đã sinh sống ổn định nhiều năm, xây dựng nhà cửa, đóng thuế và thực hiện nghĩa vụ với địa phương. Điều 139 Luật Đất đai 2024 được thiết kế như một cơ chế xử lý lịch sử, với điều kiện chặt chẽ.

Nếu hồ sơ của những trường hợp này bị dừng chỉ vì đất nằm trong phạm vi dự án, người dân rơi vào tình trạng “đủ điều kiện để được xem xét nhưng không kịp hoàn tất thủ tục công nhận”, dẫn đến tranh chấp khi bồi thường. Việc tiếp tục xem xét cấp sổ trước khi thu hồi là cách để khép lại những vướng mắc kéo dài từ quá khứ.

Dĩ nhiên, chính sách này cần được kiểm soát chặt chẽ. Không phải mọi vi phạm đều được hợp thức hóa. Chỉ những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện của Điều 139, sử dụng đất ổn định, không tranh chấp và hoàn thành nghĩa vụ tài chính mới được xem xét cấp giấy. Đồng thời, cần tăng cường giám sát, thanh tra và xử lý nghiêm trách nhiệm cán bộ nếu cố tình lợi dụng quy định để cấp sổ sai.

Quay lại chuyện của chị Lan. Nếu đề xuất này được thông qua, hồ sơ cấp sổ của chị có cơ sở để tiếp tục giải quyết. Khi dự án triển khai, chị được bồi thường với tư cách người có quyền sử dụng đất hợp pháp, không phải tranh cãi, không phải khiếu nại kéo dài. Người dân yên tâm, cơ quan quản lý cũng có căn cứ rõ ràng để thực hiện thu hồi và bồi thường.

Đó mới là ý nghĩa thực chất của sổ đỏ – không chỉ là một tờ giấy chứng nhận, mà là sự bảo đảm quyền lợi cho cả người có đất và Nhà nước khi thu hồi đất.

Hoàng Hà

Nội dung trên nằm trong Nghị quyết sửa đổi quy định về chính sách bồi thường, tái định cư làm dự án cải tạo, chỉnh trang đô thị được HĐND TP Hà Nội khóa XVI thông qua tại kỳ họp 29.

Theo đó, người sử dụng đất, chủ sở hữu nhà không có nhu cầu tái định cư khi bị thu hồi đất làm dự án chỉnh trang đô thị được mua, thuê nhà xã hội tại các dự án trên địa bàn thành phố. Họ không phải bốc thăm cũng như không cần đáp ứng các điều kiện về nhà ở, đối tượng hay thu nhập theo quy định hiện hành.

Trường hợp không đủ điều kiện bố trí tái định cư, có khó khăn về nhà ở, chủ nhà đất bị thu hồi cũng được lựa chọn mua, thuê nhà xã hội không qua bốc thăm.

HĐND thành phố giao UBND quy định chi tiết các tiêu chí để các chủ sở hữu nhà, người sử dụng đất được mua, thuê mua theo từng trường hợp cụ thể.

Theo quy định hiện hành, nhóm ưu tiên sẽ được bố trí mua nhà xã hội đến khi hết số lượng được bán trong dự án mà không cần bốc thăm. Nhóm này gồm người có công với cách mạng; thân nhân liệt sĩ; người khuyết tật; người được bố trí tái định cư theo hình thức mua, thuê mua; nữ giới.

Các trường hợp còn lại không thuộc nhóm ưu tiên sẽ phải bốc thăm để có suất mua nhà nếu tổng số hồ sơ đăng ký hợp lệ nhiều hơn nguồn cung mở bán. Năm 2023, thời điểm dự án NHS Trung Văn mở bán, hơn 1.300 người diện thu nhập thấp đã phải bốc thăm để giành 149 suất mua nhà.

Theo đề án phát triển ít nhất 1 triệu căn nhà xã hội, Hà Nội được giao làm 56.200 căn đến hết 2030 – thuộc nhóm cao nhất cả nước. Năm nay, thành phố dự kiến hoàn thành 6 dự án với hơn 4.700 căn, vượt chỉ tiêu theo năm.

Từ cuối 2024 đến nay, liên tiếp dự án nhà xã hội tại Thủ đô được khởi công, nhưng giá có xu hướng tăng. Ba năm trước, giá mở bán mỗi m2 tại các dự án nhà ở xã hội dưới 20 triệu đồng, đến nay liên tục xuất hiện dự án 25-29,4 triệu đồng.

Ngọc Diễm

Ngày 25/6, Quốc hội thông qua Luật Ngân sách nhà nước sửa đổi, trong đó đã điều chỉnh nguyên tắc phân chia nguồn thu giữa ngân sách trung ương và địa phương theo hướng tăng tính chủ động và phù hợp với đặc thù của từng nơi.

Các địa phương không nhận bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương được hưởng 80% khoản thu này, phần còn lại 20% thuộc ngân sách trung ương. Với các địa phương có nhận bổ sung cân đối, tỷ lệ tương ứng là 85% cho ngân sách địa phương và 15% cho ngân sách trung ương.

Theo đó, TP HCM, địa phương không nhận bổ sung cân đối ngân sách từ trung ương sẽ được giữ 80% tiền sử dụng đất và tiền thuê đất, phần còn lại 20% nộp về ngân sách trung ương. Riêng Hà Nội, do có cơ chế riêng theo Luật Thủ đô, tiếp tục được giữ lại 100% các khoản thu này.

Trước đó, tại buổi làm việc với đoàn công tác của Tổng Bí thư Tô Lâm ngày 18/6, Phó bí thư Thường trực Thành ủy TP HCM Nguyễn Thanh Nghị đề xuất cho địa phương giữ lại toàn bộ nguồn thu từ các quỹ đất trong 5 năm tới để bổ sung nguồn lực phát triển hạ tầng khi sáp nhập. Tuy nhiên, theo Chính phủ, xét trong toàn cục hiện nguồn thu ngân sách của TP HCM chiếm 1/3 cả nước, trong khi đất đai là nguồn lực toàn dân. Do đó, để hài hòa, có thể xem xét tỷ lệ 80-20, tức 80% để lại thành phố và 20% nộp về trung ương.

Trình bày báo cáo giải trình trước Quốc hội hôm nay, Bộ trưởng Tài chính Nguyễn Văn Thắng cho biết việc điều chỉnh này nhằm tạo điều kiện cho các địa phương chủ động hơn trong việc sử dụng nguồn thu vượt dự toán, đồng thời thúc đẩy tiến độ các chương trình, dự án trọng điểm.

Luật cũng bổ sung nhiều nội dung để tăng tính linh hoạt trong điều hành ngân sách, trong đó có quy định cho phép sử dụng Quỹ dự trữ tài chính để tạm ứng cho các dự án hạ tầng quan trọng trên địa bàn tỉnh, thành. Số tiền tạm ứng tối đa không vượt quá 50% quỹ dự trữ đầu năm và phải hoàn trả trong vòng 36 tháng.

Luật sửa đổi lần này đồng thời phân định rõ trách nhiệm của các cấp trong điều hành ngân sách. Thủ tướng được bổ sung thêm quyền quyết định phân bổ ngân sách, trong khi chính quyền địa phương được trao quyền cao hơn trong việc điều chỉnh dự toán, thực hiện chi tiêu, qua đó rút ngắn thủ tục và tăng hiệu quả quản lý.

Bộ trưởng Tài chính cho biết, luật mới giúp cắt giảm thủ tục hành chính, tăng tính chủ động và trách nhiệm của các cơ quan trong chi tiêu ngân sách, đồng thời yêu cầu Quốc hội, Chính phủ, HĐND, UBND các cấp tăng cường giám sát, xử lý nghiêm các sai phạm nếu có, chống tiêu cực và lãng phí trong chi tiêu công.

Hiện nay, TP HCM được giữ 100% các khoản thu từ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất phát sinh trên địa bàn, sau khi thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định, trừ các khoản thuộc ngân sách Trung ương thụ hưởng theo phân cấp. Tuy nhiên, mức này không được quy định cố định trong Luật Ngân sách Nhà nước mà được xác định theo tỷ lệ điều tiết ngân sách hàng năm do Quốc hội phê duyệt trong Nghị quyết về dự toán ngân sách nhà nước. Giai đoạn 2022-2025, tỷ lệ điều tiết tổng thu ngân sách cho TP HCM là 21%.

Luật Ngân sách (sửa đổi) có 79 điều, hiệu lực từ năm ngân sách 2026. Riêng các quy định về lập dự toán, chấp hành ngân sách Nhà nước và phân cấp cho tỉnh, xã với lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số từ ngày 1/7.

Quyết toán ngân sách năm 2024 và quy trình lập dự toán ngân sách năm 2026 vẫn áp dụng theo Luật Ngân sách 2015.

Phương Uyên