Đã bước sang năm thứ 8 sống và làm việc tại Hà Nội, anh Nguyễn Hữu Đức (30 tuổi) vẫn đau đáu giấc mơ có một căn nhà riêng. Hiện vợ chồng anh, cùng mẹ và con nhỏ đang sống trong căn phòng trọ 40m² có gác xép ở phường Yên Nghĩa, với giá thuê 6 triệu đồng mỗi tháng – một không gian vừa đủ để “chắp vá” sinh hoạt hằng ngày nhưng quá chật chội cho một gia đình bốn người.

Từ trước khi lập gia đình, anh Đức đã tìm hiểu thủ tục để mua nhà ở xã hội. Thế nhưng vướng mắc lớn nhất lại đến từ thu nhập của chính anh. Là công nhân tại một nhà máy sản xuất ở Hà Nội, lương của anh, bao gồm cả tăng ca, dao động 17-18 triệu đồng/tháng – vượt mức trần 15 triệu đồng/tháng theo quy định cũ, khiến anh không đủ điều kiện xét duyệt.

Theo ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt, Giám đốc Bộ phận Nhà ở của CBRE TPHCM, trường hợp của anh Đức không hề cá biệt mà nằm trong nhóm khách hàng “kẹt giữa hai phân khúc”: Thu nhập vượt chuẩn để mua nhà ở xã hội, nhưng lại quá thấp để tiếp cận nhà ở thương mại, nơi giá bán đã vọt xa tầm với của phần lớn lao động trẻ tại đô thị lớn.

Nới trần thu nhập được phép đăng ký mua nhà

Ông Kiệt nhận định nhà ở xã hội từng được xem là một trong những trụ cột quan trọng của chính sách an sinh. Tuy nhiên, nhiều năm qua, hiệu quả triển khai lại chưa đạt kỳ vọng. Một nguyên nhân lớn đến từ việc giới hạn thu nhập của người mua bị đặt quá thấp, khiến phần lớn lao động đô thị – đối tượng có nhu cầu ở thực cao nhất – không thể tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi.

Để tháo gỡ bất cập này, Chính phủ mới ban hành Nghị định 261, sửa đổi nhiều quy định liên quan phát triển và quản lý nhà ở xã hội. Theo đó, từ ngày 10/10, mức trần thu nhập để được xét mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội được nâng lên 20 triệu đồng/tháng đối với cá nhân, 40 triệu đồng/tháng đối với vợ chồng, và 30 triệu đồng/tháng với người độc thân đang nuôi con dưới tuổi thành niên.

Nhóm cá nhân ở đây bao gồm người thu nhập thấp tại đô thị, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và người độc thân. Thu nhập được xác định dựa trên bảng lương, bảng công do cơ quan hoặc doanh nghiệp nơi người đó làm việc xác nhận.

Điểm đáng chú ý là UBND cấp tỉnh được trao quyền điều chỉnh hệ số thu nhập cho phù hợp thực tế từng địa phương, đồng thời có thể ban hành chính sách khuyến khích bổ sung đối với hộ gia đình có từ ba người phụ thuộc trở lên. Những điều chỉnh linh hoạt này được kỳ vọng mở rộng đáng kể phạm vi thụ hưởng.

Khi nghe thông tin, anh Đức mừng rỡ vì tổng thu nhập hai vợ chồng dưới 40 triệu đồng/tháng, đồng nghĩa với việc lần đầu tiên đủ điều kiện xét mua. Anh đang khẩn trương hoàn thiện hồ sơ để nộp vào một số dự án nhà ở xã hội tại Hà Nội. “Biết là khó, nhưng ít ra còn có cơ hội”, anh nói.

Theo ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt, việc nâng trần thu nhập là bước điều chỉnh quan trọng, mở đường cho hàng nghìn gia đình trẻ tại các đô thị lớn tiếp cận nhà ở xã hội – phân khúc vốn được kỳ vọng nhưng nhiều năm qua bị “tắc” vì điều kiện quá chặt.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thế Điệp – Phó Chủ tịch Câu lạc bộ Bất động sản Hà Nội – cho rằng việc nâng chuẩn từ 15 triệu đồng lên 20 triệu đồng/tháng cho thấy sự thay đổi chính sách theo hướng thực tế hơn, tạo cơ hội cho người thu nhập trung bình hiện thực hóa “ước mơ” có một mái ấm tại các thành phố lớn.

Mở rộng đối tượng, giảm lãi suất cho vay

Nghị định 261 cũng giảm lãi suất cho vay ưu đãi với cá nhân mua nhà ở xã hội từ 6,6% xuống còn 5,4%. Với các khoản vay đã ký trước ngày 10/10 tại Ngân hàng Chính sách xã hội, người dân được điều chỉnh hợp đồng để áp dụng mức lãi suất mới cho cả dư nợ gốc và dư nợ quá hạn.

Các chuyên gia nhìn nhận, Nghị định 261 không chỉ hỗ trợ trực tiếp cho người dân đang vay vốn mua nhà, mà còn tạo cú hích lớn, hướng đến mục tiêu 1 triệu căn nhà ở xã hội đến năm 2030.

Một điểm mới được nhiều chuyên gia đánh giá cao trong quy định là cho phép người lao động tự do (dù không có hợp đồng lao động) vẫn có thể đăng ký mua nhà ở xã hội nếu đáp ứng các điều kiện. Người thu nhập thấp ở đô thị không có hợp đồng lao động sẽ xin xác nhận ở công an cấp xã nơi thường trú hoặc tạm trú thay vì UBND cấp xã, phường như trước đây.

Trong thời hạn 7 ngày, kể từ ngày nhận được đơn đề nghị xác nhận, cơ quan công an cấp xã nơi thường trú hoặc tạm trú hoặc nơi ở tại thời điểm đối tượng đề nghị xác nhận căn cứ thông tin cơ sở dữ liệu dân cư để thực hiện việc xác nhận điều kiện về thu nhập.

Không chỉ mở rộng đối tượng, các quy định về nhà ở xã hội còn đang đi theo hướng tập trung đúng đối tượng. Bộ Xây dựng đang dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính về xây dựng, trong đó đề xuất việc bán, cho thuê, thuê mua nhà ở xã hội không đúng đối tượng bị phạt từ 120 đến 160 triệu đồng.

Bộ Xây dựng cũng đề xuất phạt tiền từ 80 đến 120 triệu đồng nếu bên thuê, thuê mua nhà ở xã hội không sử dụng nhà ở phục vụ vào mục đích ở cho bản thân và thành viên trong gia đình; bên mua, thuê mua nhà ở xã hội bán lại nhà ở không đúng quy định; thu tiền ứng trước của người mua nhà ở xã hội không đúng quy định.

Thủ tướng: Không để dân phải “lòng vòng”, mất thêm chi phí mua nhà ở xã hội

Tại phiên họp thứ ba của Ban Chỉ đạo Trung ương về chính sách nhà ở và thị trường bất động sản, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh 3 mục tiêu quan trọng trong phát triển nhà ở xã hội.

Một là tháo gỡ khó khăn về thủ tục, quy trình, góp phần phát triển nhà ở xã hội, thị trường bất động sản công khai, minh bạch, bền vững vừa trước mắt vừa lâu dài.

Hai là để người dân được thụ hưởng, tiếp cận nhanh nhất, dễ nhất, rẻ nhất, thuận lợi nhất về nhà ở xã hội, không mất thời gian, công sức, không lòng vòng, mất thêm chi phí và đặc biệt không bị lừa đảo.

Ba là thúc đẩy phát triển nhà ở xã hội, phát triển thị trường bất động sản an toàn, lành mạnh, bền vững, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế. Đây cũng là một động lực của phát triển nhanh và bền vững.

Cũng theo Thủ tướng, phát triển nhà ở xã hội không chỉ là phát triển nhà cao tầng ở đô thị, mà có thể là nhà ở thấp tầng. “Ở bất kỳ nơi nào, miễn người dân thuộc nhóm đối tượng được mua, thuê mua nhà ở xã hội có nhu cầu đều được tiếp cận nhà ở xã hội bình đẳng, thuận lợi nhất”, lãnh đạo Chính phủ nhấn mạnh.

Doanh nghiệp ngao ngán

Đại diện một doanh nghiệp bất động sản tại TPHCM cho biết thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư là rào cản lớn, khiến không ít dự án bị chậm tiến độ hoặc bỏ lỡ cơ hội kinh doanh. Quy trình này có thể làm tăng thời gian và chi phí chuẩn bị đầu tư thêm 2-5 năm, doanh nghiệp phải chờ đợi sự phê duyệt kéo dài, làm hao tổn nguồn lực.

Cũng theo ý kiến này, thủ tục chấp thuận chủ trương hoặc điều chỉnh chủ trương đầu tư chỉ mang tính chấp thuận về mục tiêu, địa điểm, quy mô dự án, không tạo thêm giá trị quản lý đáng kể. Bởi các nội dung đó đều đã được xem xét trong quá trình thực hiện các luật chuyên ngành như khi doanh nghiệp xin giao đất, thuê đất hoặc xin giấy phép xây dựng… 

Đồng thời, thủ tục này làm trùng lặp quá trình thẩm định, phê duyệt dự án, tạo gánh nặng hành chính cho doanh nghiệp. Bởi quy trình thẩm định phụ thuộc vào sự phối hợp của nhiều sở, ngành nên chỉ cần một đơn vị chậm trả lời hoặc có ý kiến chưa thống nhất, hồ sơ sẽ bị “treo” vô thời hạn.

Thậm chí trong một vài trường hợp, các sở ngành đưa ra ý kiến mâu thuẫn nhau, khiến cơ quan chủ trì không thể tổng hợp để trình cấp có thẩm quyền. Doanh nghiệp phải chờ cả năm trời cho công tác thẩm định, dù đã nộp đầy đủ hồ sơ từ đầu.

Đại diện doanh nghiệp đề xuất nên bãi bỏ quy định thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, có thể cắt giảm được khoảng 30-50% thời gian xử lý thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ pháp luật, điều kiện kinh doanh tùy theo loại dự án. Từ đó, thời gian được rút ngắn, tiết kiệm được chi phí cho nhà đầu tư và dự án sớm được triển khai, hoàn thiện đưa ra thị trường.

Theo Luật Đầu tư 2020, chấp thuận chủ trương đầu tư là việc cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đồng ý về mục tiêu, địa điểm, quy mô, tiến độ, thời hạn thực hiện dự án, cùng nhà đầu tư hoặc hình thức lựa chọn nhà đầu tư và các cơ chế, chính sách đặc biệt (nếu có). Tuy nhiên, không chỉ một mà nhiều doanh nghiệp, chuyên gia trong thời gian qua đều có ý kiến nên bỏ thủ tục này vì những rườm rà không đáng có.

Ông Lê Hoàng Châu – Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TPHCM – đồng thuận việc xin chấp thuận chủ trương đầu tư cho các dự án nhà ở thương mại thường kéo dài thời gian trước khi được cấp phép xây dựng. Thủ tục này là rào cản kỹ thuật khiến doanh nghiệp mất thời gian và nguồn lực để theo đuổi.

Tại dự thảo Luật Đầu tư kinh doanh, khi nói về quá trình áp dụng các quy định về việc chấp thuận chủ trương đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư, Bộ Tài chính thừa nhận thủ tục này đang trở thành tâm điểm tranh luận. Nhiều ý kiến đề xuất bãi bỏ để giảm rào cản đầu tư, nhưng cũng không ít quan điểm cho rằng nếu bỏ sẽ tiềm ẩn rủi ro về quản lý Nhà nước, thiệt hại cho doanh nghiệp.

Có ý kiến cho rằng, thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư là thủ tục không rõ mục tiêu quản lý, không rõ ràng, không cụ thể, không hiệu quả, không thể tiên liệu trước và chồng chéo, trùng lặp với nhiều quy định khác…

Ngược lại, có quan điểm nêu quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư là cơ sở để xác lập dự án, qua đó xác định rõ ràng các thông tin: quy mô, mục tiêu dự án, thời hạn thực hiện dự án, tiến độ thực hiện, quyền – nghĩa vụ của các bên (Nhà nước, nhà đầu tư), xác định các ưu đãi đầu tư mà nhà đầu tư sẽ được hưởng. Nếu không có quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư thì những nội dung trên sẽ rất khó xác định một cách minh bạch và chủ thể chịu thiệt hại nhất chính là các nhà đầu tư.

Đề xuất rút gọn thủ tục, áp dụng với dự án đặc thù

Nêu quan điểm, Bộ Tài chính cho rằng việc thực hiện chấp thuận chủ trương đầu tư tồn tại một số vấn đề nhưng thủ tục này đóng nhiều vai trò quan trọng.

Trong đó, chấp thuận chủ trương đầu tư là cơ sở, văn bản pháp lý ghi nhận, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư. Thủ tục này cũng là công cụ sàng lọc các dự án nhạy cảm, có tác động, ảnh hưởng đến phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng – an ninh, môi trường; là công cụ để kiểm soát, đảm bảo an toàn và phát triển bền vững.

Cơ quan quản lý Nhà nước về đầu tư có thể thẩm định đồng thời liên quan đến quy hoạch, đất đai, môi trường, xây dựng… ngay từ giai đoạn chuẩn bị thực hiện dự án nhằm cắt giảm thời gian và chi phí thực hiện so với việc thực hiện từng thủ tục độc lập về đất đai, quy hoạch, xây dựng…

Cũng theo Bộ Tài chính, thủ tục quyết định chủ trương đầu tư tại Luật Đầu tư tạo ra tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật, tránh tình trạng “trăm hoa đua nở” về trình tự, thủ tục thực hiện dự án của các luật chuyên ngành, tạo môi trường đầu tư minh bạch, rõ ràng, dễ tiếp cận cho nhà đầu tư.

Tuy nhiên, Bộ Tài chính cũng cho rằng cần tiếp tục sửa đổi để hoàn thiện quy định này nhằm tháo gỡ các khó khăn vướng mắc và đẩy nhanh quá trình thực hiện thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ với quy định của pháp luật có liên quan.

Một trong những đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định của Bộ Tài chính tại dự thảo là quy định cụ thể các trường hợp không phải thực hiện thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư để đơn giản hoá thủ tục như dự án đầu tư đã được xác định cụ thể về tên dự án; quy mô; mục tiêu; địa điểm; nhà đầu tư (nếu có); tiến độ, thời hạn (nếu có) tại quy hoạch ngành quốc gia hoặc quy hoạch tỉnh.

Hoặc dự án đầu tư được lựa chọn nhà đầu tư thông qua hình thức đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu dự án đầu tư có sử dụng đất; nhà đầu tư trúng đấu giá quyền khai thác khoáng sản; nhà đầu tư được giao đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật cụm công nghiệp theo quy định pháp luật về quản lý, phát triển cụm công nghiệp…

Đặc biệt, Bộ đề xuất thu hẹp diện dự án phải thực hiện chấp thuận chủ trương đầu tư. Thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư chỉ thực hiện đối với các dự án ảnh hưởng lớn đến môi trường hoặc tiềm ẩn khả năng ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường; dự án ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh; dự án đầu tư trong các lĩnh vực quan trọng như cảng biển, sân bay…

Đồng quan điểm, ông Võ Hồng Thắng – Phó tổng giám đốc DKRA Group – thừa nhận quy định thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư là thủ tục cần thiết để xác định các chỉ tiêu liên quan đến quy hoạch, đất đai, môi trường, xây dựng… Tuy nhiên, việc lấy ý kiến các sở ngành để hoàn tất thủ tục này rất mất thời gian, vướng ở “cửa” nào là mệt “cửa” đó. Ông dí dỏm nói vui thủ tục này là “bộ môn phối hợp”.

Về lâu dài, ông Thắng kiến nghị cần bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư để giảm bớt thủ tục đối với doanh nghiệp. Muốn làm vậy, cơ sở dữ liệu đất đai phải đồng bộ và công khai, quy hoạch phân khu chi tiết phải rõ ràng, thể hiện rõ các hệ số cần thiết theo yêu cầu của thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư như hệ số, mật độ xây dựng, tầng cao…