TP HCM đang tính cho người dân đăng ký xây dựng thay vì phải xin cấp phép tại các khu vực có quy hoạch rõ ràng, từ 1/7. Động thái này đưa ra sau yêu cầu của Thủ tướng về cắt bỏ thủ tục hành chính không cần thiết, gồm cấp phép xây dựng hồi cuối tháng 5.

Theo quy định hiện hành, hai nhóm công trình phải thực hiện cấp phép xây dựng gồm dự án bất động sản (nhà ở thương mại, cao ốc, chung cư, nhà máy thuộc khu công nghiệp) và nhà riêng lẻ trong khu dân cư ở đô thị.

Với nhà ở riêng lẻ, việc miễn cấp phép hay chuyển đổi sang đăng ký xây dựng còn nhiều băn khoăn khi quy hoạch chưa đồng bộ, thiếu công cụ công nghệ. Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA), cho biết năm 2018, TP HCM từng thí điểm miễn giấy phép xây dựng với nhà riêng lẻ tại phường Tân Quy, quận 7. Điều kiện là phải có quy hoạch 1/500 (quy hoạch cụ thể, cơ sở để được cấp giấy phép xây dựng) của phường, nhưng thực tế chưa có nên việc thí điểm không thể triển khai.

Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là quy hoạch chi tiết 1/2.000 (bản đồ tổng mặt bằng sử dụng, cơ sở làm quy hoạch 1/500 và duyệt giấy phép xây dựng) chưa phủ kín toàn đô thị. Trong khi đó, đề xuất trước đây yêu cầu đất phải nằm trong quy hoạch 1/500 hoặc có thiết kế đô thị mới được miễn giấy phép.

Tại nhiều nước trên thế giới, chuyên gia cho rằng giấy phép xây dựng không cần thiết vì họ có nền tảng quy hoạch và quản lý đô thị vững chắc, đặc biệt là hệ thống quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị đầy đủ.

“Chỉ cần truy cập vào thông tin quy hoạch của lô đất, người dân biết rõ mọi chỉ tiêu từ số tầng, mật độ xây dựng…”, ông nói.

Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP HCM, việc cắt giảm thủ tục cấp phép có thể gặp thách thức do đặc điểm mật độ dân cư dày, nhà ở không đồng bộ về diện tích, lộ giới, ranh giới và kết cấu. Có nhiều năm kinh nghiệm tư vấn xây dựng, đầu tư các công trình tại TP HCM, chuyên gia bất động sản Lê Quốc Kiên nhìn nhận nếu người dân chỉ đăng ký xây dựng mà không có khâu thẩm tra trước, rủi ro về pháp lý khi hậu kiểm rất cao. Việc xử lý, khắc phục sai phạm cũng phức tạp, tốn nguồn lực hơn.

“Quy hoạch chi tiết – cơ sở thay thế cấp phép, hiện chưa đầy đủ tại nhiều khu dân cư, nhất là nhà trong ngõ, hẻm, dễ dẫn đến xây dựng tự phát, sai lệch và tranh chấp”, ông Kiên cho hay.

Cùng quan điểm, ông Lê Văn Thịnh, nguyên Trưởng phòng Giám định 1, Cục Giám định Nhà nước về chất lượng công trình xây dựng (Bộ Xây dựng), cho rằng những công trình không phép hoặc “lách luật” thường vi phạm nghiêm trọng về chiều cao, mật độ, khoảng lùi, kiến trúc mặt ngoài… Trong khi việc xử lý, khắc phục các công trình đã hoàn thành (thường nằm sâu trong ngõ, hẻm) gặp nhiều khó khăn.

Tại Hà Nội, sau cuộc tổng kiểm tra gần 70.000 công trình vào tháng 12/2023, Sở Xây dựng ghi nhận 7.300 nhà không phép, 2.300 nhà sai phép, trong đó có 385 chung cư mini. Các tòa chung cư mini thường có quy mô 5-10 tầng, nằm xen kẽ ở các khu có mật độ dân cư đông.

Ông Thịnh nhìn nhận nếu bỏ giấy phép với các công trình riêng lẻ, việc kiểm soát trật tự xây dựng sẽ hoàn toàn dựa vào thanh, kiểm tra. Trong khi lực lượng này đang quá tải, dẫn đến nguy cơ gia tăng vi phạm, tranh chấp và hợp thức hóa sai phạm. Hệ lụy là phá vỡ quy hoạch, mất mỹ quan đô thị, ảnh hưởng đến hạ tầng kỹ thuật xung quanh.

Để việc miễn giấy phép xây dựng khả thi với cả công trình riêng lẻ, các chuyên gia kiến nghị cần hoàn thiện quy hoạch, quản lý đô thị và tăng áp dụng công nghệ số.

Chủ tịch HoREA khuyến nghị hệ thống quy hoạch cần triển khai đồng bộ, công khai và thường xuyên cập nhật. Người dân có thể dễ dàng tiếp cận thông tin và phải tự chịu trách nhiệm nếu xây sai phép. Cơ quan quản lý cũng cần tăng cơ chế kiểm soát thị trường dựa trên nền tảng công nghệ cao, ví dụ quản lý bằng mã số công trình với cơ sở dữ liệu liên thông.

Ở góc độ khác, ông Lê Văn Thịnh cho rằng thay vì cắt bỏ hoàn toàn thủ tục cấp phép xây dựng, hướng đi đúng là đổi mới quy trình cấp phép, ứng dụng công nghệ số và nâng cao năng lực quản lý hậu kiểm.

“Thủ tục cấp phép nên áp dụng mạnh mẽ công nghệ số, tích hợp quy hoạch, dữ liệu đất đai, phòng cháy chữa cháy, kiến trúc… trên một nền tảng. Từ đó doanh nghiệp, người dân có thể xin cấp phép trực tuyến, giám sát được quy trình và thời hạn giải quyết”, ông Thịnh nêu.

Với các dự án bất động sản đã có quy hoạch chi tiết 1/500, các chuyên gia ủng hộ đề xuất giảm thủ tục cấp phép xây dựng.

Theo quy định, sau khi quy hoạch chi tiết 1/500 được duyệt, chủ đầu tư phải lập, duyệt thiết kế cơ sở; trình thẩm định thiết kế kỹ thuật và xin cấp giấy phép xây dựng. Ông Lê Hữu Nghĩa, Tổng giám đốc Công ty Bất động sản Lê Thành, cho rằng các bước này có nội dung tương tự với quy hoạch 1/500, gồm yêu cầu về tầng cao, mật độ xây dựng, khoảng lùi…

Ông nói, bản chất các thủ tục trên lặp lại nhau nhưng doanh nghiệp mất thêm nhiều tháng để chờ đợi, hoàn thiện. Do đó, ông Thành ủng hộ đề xuất bỏ giấy phép xây dựng tại các khu vực đã có quy hoạch chi tiết để giảm bớt thủ tục, tiết kiệm thời gian.

Tương tự, ông Lê Hoàng Châu nhìn nhận thủ tục cấp phép xây dựng hiện còn nhiều bất cập. Đơn cử dự án đã được duyệt quy hoạch chi tiết 1/500 song phải xin phép xây dựng khi san lấp mặt bằng, thi công đường giao thông, hồ cảnh quan… khiến tiến độ triển khai kéo dài, tốn kém nguồn lực.

“Cần loại bỏ các giấy phép con để hạn chế cơ chế xin – cho, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng”, ông Châu cho biết.

Mới đây, Bộ trưởng Xây dựng cũng yêu cầu rà soát, sửa đổi quy định, giảm thủ tục cấp phép xây dựng cho công trình đã có quy hoạch chi tiết 1/500 hoặc thiết kế đô thị được duyệt. Mô hình tiền kiểm (cấp phép trước khi xây dựng) được nghiên cứu chuyển sang hậu kiểm (kiểm tra sau xây dựng) để phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại.

Ngọc Diễm – Phương Uyên

Tại kỳ họp chiều 26/12, HĐND TP HCM thông qua nghị quyết Ban hành bảng giá đất lần đầu áp dụng từ ngày 1/1/2026 trên toàn địa bàn thành phố, sau khi hợp nhất TP HCM, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu. Bảng giá này được xây dựng theo Luật Đất đai 2024, điều chỉnh theo nguyên tắc thị trường, thay thế các bảng giá cũ vốn áp dụng đến hết năm 2025.

Tổng thể, giá đất ở tăng tại hầu hết khu vực so với bảng giá hiện hành của các địa phương trước sáp nhập, song biên độ tăng không đều. Các khu vực trung tâm cũ của TP HCM tăng nhẹ, trong khi các đô thị đang phát triển nhanh ở Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu tăng mạnh hơn.

Tại khu vực TP HCM cũ,giá đất ở điều chỉnh với hệ số từ 1 đến 1,65 lần so với bảng giá ban hành năm 2024. Mức cao nhất khoảng 687 triệu đồng mỗi m2 tại các tuyến đường trung tâm như Đồng Khởi, Nguyễn Huệ, Lê Lợi, gần như không đổi so với bảng giá đang áp dụng. Mức giá thấp nhất khoảng 2,3 triệu đồng mỗi m2 tại khu dân cư Thiềng Liềng.

Theo bảng giá đất mới, ngoại trừ một số tuyến đường cá biệt tăng tối đa 1,65 lần, bức tranh chung là đi ngang hoặc tăng không đáng kể (khoảng 2%), có nơi giảm giá đất sản xuất để khuyến khích đầu tư.

Theo UBND TP HCM, mức tăng ở khu vực này không lớn do bảng giá đất những năm gần đây đã được điều chỉnh sát hơn với thị trường. Việc giữ biên độ tăng vừa phải nhằm hạn chế tác động đến chi phí sinh hoạt, nghĩa vụ tài chính của người dân và hoạt động sản xuất kinh doanh tại khu vực lõi đô thị.

Trái ngược với TP HCM cũ, khu vực Bình Dương cũghi nhận mức tăng giá đất cao nhất trong ba địa phương trước sáp nhập. Hệ số tăng giá đất ở tại đây từ 1 đến 8,077 lần so với bảng giá ban hành năm 2024 .

Trường hợp tăng cao nhất là tuyến đường ĐH.505, đoạn từ cầu Lễ Trang đến ĐH.507. Giá đất ở tại đây tăng từ 780.000 đồng lên 6,3 triệu đồng mỗi m2, tức gấp hơn 8 lần. Đất thương mại, dịch vụ trên cùng tuyến tăng khoảng 4 lần, còn đất sản xuất kinh doanh tăng gần 3,8 lần.

Mức giá tuyệt đối cao nhất tại Bình Dương cũ sau điều chỉnh đạt khoảng 89,6 triệu đồng mỗi m2 (giá hiện hành là 52,16 triệu), tập trung ở các tuyến đường trung tâm như Bác sĩ Yersin, Bạch Đằng. Dù vẫn thấp hơn nhiều so với khu trung tâm TP HCM cũ, con số này phản ánh bước điều chỉnh lớn so với bảng giá trước đây.

Theo UBND TP HCM, nguyên nhân chính là bảng giá đất hiện hành của Bình Dương trước sáp nhập vẫn còn khoảng cách rất lớn so với giá thị trường. Kết quả khảo sát cho thấy có nơi giá giao dịch thực tế cao gấp hơn 13 lần bảng giá cũ, khiến việc bồi thường, tính nghĩa vụ tài chính gặp nhiều vướng mắc.

Trong khi đó, TP HCM cũ đã nhiều lần điều chỉnh bảng giá trong các năm gần đây, nên dư địa tăng không còn nhiều.

Với khuvực Bà Rịa – Vũng Tàu cũ (khu vực III trong bảng giá mới), giá đất ở cũng được điều chỉnh tăng mạnh so với bảng giá hiện hành, với hệ số từ khoảng 1,7 đến hơn 4 lần, song mức tăng thấp hơn Bình Dương cũ.

Theo bảng giá được thông qua, giá đất ở cao nhất tại khu vực này đạt 149,48 triệu đồng mỗi m2, áp dụng cho các tuyến đường ven biển trung tâm TP Vũng Tàu, trong đó nổi bật là đường Thùy Vân. Đây là trục du lịch – dịch vụ trọng điểm, tập trung dày đặc khách sạn, khu nghỉ dưỡng và hoạt động kinh doanh thương mại.

Giá đất ở thấp nhất tại khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu cũ dao động ở mức vài triệu đồng mỗi m2, chủ yếu thuộc các xã vùng xa, khu vực nông thôn hoặc các tuyến đường có hạ tầng kỹ thuật chưa hoàn chỉnh. Mức giá này thấp hơn đáng kể so với trung tâm Vũng Tàu và cũng thấp hơn nhiều khu vực đô thị của Bình Dương cũ.

UBND TP HCM đánh giá, việc điều chỉnh giá đất tại khu vực Vũng Tàu nhằm thu hẹp khoảng cách giữa bảng giá Nhà nước và giá giao dịch thực tế, đặc biệt tại các khu vực ven biển có giá thị trường tăng nhanh trong những năm gần đây. Tuy nhiên, do mặt bằng giá đất trước sáp nhập của địa phương này đã ở mức trung bình – cao, nên biên độ điều chỉnh không “đột biến” như tại Bình Dương cũ.

Đáng chú ý trong bảng giá đất lần đầu này là việc điều chỉnh lại giá đất nông nghiệp. Theo dự thảo ban đầu, giá đất nông nghiệp được tính theo phương pháp thu nhập, dựa trên lợi nhuận canh tác, cho kết quả rất thấp, thậm chí giảm mạnh so với bảng giá cũ.

Sau khi thẩm tra, UBND TP HCM đã trình phương án bổ sung, điều chỉnh tăng giá đất nông nghiệp để bảo đảm quyền lợi người dân, nhất là trong trường hợp Nhà nước thu hồi đất. Theo đó, giá đất trồng cây hàng năm tại khu vực TP HCM cũ là 1,2 triệu đồng mỗi m2, khu vực Bình Dương cũ 1 triệu đồng mỗi m2; đất trồng cây lâu năm lần lượt là 1,44 triệu và 1,2 triệu đồng mỗi m2 .

Bảng giá đất mới sẽ tác động trực tiếp đến nhiều nhóm. Với người dân, quyền lợi lớn nhất là mức bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được nâng lên, tiệm cận giá thị trường hơn. Ngược lại, nghĩa vụ tài chính khi làm sổ đỏ lần đầu, chuyển mục đích sử dụng đất hoặc nộp thuế, phí liên quan đến đất đai sẽ tăng.

Doanh nghiệp bất động sản ít chịu tác động trực tiếp trong các dự án lớn, do tiền sử dụng đất thường được xác định theo phương pháp thặng dư. Tuy nhiên, doanh nghiệp sản xuất, thương mại dịch vụ thuê đất trả tiền hàng năm có thể chịu chi phí cao hơn tại những khu vực giá đất tăng mạnh.

Với ngân sách Nhà nước, bảng giá mới giúp tăng thu từ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất và các loại thuế liên quan, song đồng thời làm tăng chi phí bồi thường giải phóng mặt bằng cho các dự án đầu tư công.

UBND TP HCM cho biết trong các năm tiếp theo, bảng giá đất sẽ được rà soát, điều chỉnh hằng năm theo quy định, để tiếp tục bám sát biến động của thị trường.

Lê Tuyết – Trường Hà