Trước đây, gia đình chị tự chuyển đất vườn sang xây nhà ở mà không xin phép, thuộc diện vi phạm. Tuy nhiên, do đã sử dụng ổn định từ trước ngày 1/7/2014, không tranh chấp và phù hợp với quy hoạch khu dân cư, thửa đất đủ điều kiện được xem xét cấp giấy chứng nhận theo Điều 139 Luật Đất đai 2024. Chị hoàn tất hồ sơ, nộp tiền sử dụng đất và chờ ngày nhận sổ.

Nhưng rồi dự án đường vành đai được công bố. Thửa đất của chị nằm trong phạm vi thu hồi. Khi liên hệ văn phòng đăng ký đất đai, chị được giải thích, do khu đất không còn phù hợp với quy hoạch dự án nên hồ sơ cấp sổ không thể tiếp tục giải quyết.

Câu chuyện của chị Lan không cá biệt. Đây là mâu thuẫn đang phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật Đất đai, cũng là vấn đề mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đề xuất tháo gỡ trong dự thảo nghị định mới: không lấy lý do đất đã nằm trong phạm vi thu hồi dự án để dừng việc xem xét cấp sổ đỏ đối với các trường hợp vi phạm trước ngày 1/7/2014 mà luật cho phép xem xét cấp. Dự thảo đề xuất bỏ tiêu chí “phù hợp với quy hoạch” để thu hồi đất khi xác định điều kiện được xem xét cấp giấy chứng nhận cho nhóm vi phạm trước 1/7/2014, qua đó gỡ vướng khi bồi thường, thu hồi đất.

Theo Điều 139 Luật Đất đai 2024, các hành vi vi phạm trước ngày 1/7/2014 được chia thành nhiều nhóm. Có nhóm không được công nhận quyền sử dụng đất. Có nhóm được xem xét cấp giấy chứng nhận nếu đã sử dụng ổn định, không tranh chấp, phù hợp quy hoạch sử dụng đất và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính.

Vướng mắc phát sinh khi một thửa đất thuộc diện được xem xét cấp sổ theo Điều 139, nhưng lại nằm trong phạm vi dự án thu hồi đất theo Điều 78, Điều 79 hoặc theo cơ chế đặc thù tại Nghị quyết 254/2025/QH15. Khi đó, nhiều địa phương lúng túng: tiếp tục giải quyết hồ sơ cấp sổ hay dừng lại để ưu tiên giải phóng mặt bằng?

Thực tế, cùng một thửa đất, khi xem xét cấp sổ thì áp dụng quy hoạch sử dụng đất theo Điều 139. Nhưng khi dự án được phê duyệt, một số nơi lại căn cứ quy hoạch dự án để cho rằng thửa đất “không còn phù hợp quy hoạch”, từ đó dừng hồ sơ cấp sổ. Cách hiểu và cách làm này chưa thống nhất giữa các địa phương.

Một cán bộ làm công tác đất đai từng chia sẻ: “Người dân đã sử dụng đất ổn định, thiện chí hoàn thiện thủ tục. Nhưng hồ sơ bị dừng vì dự án chồng lấn. Cấp sổ xong rồi thu hồi có đúng không? Không cấp thì người dân mất quyền lợi khi bồi thường. Thực sự rất khó xử”.

Việc không cấp sổ không khiến người dân mất trắng, nhưng khiến cho quá trình bồi thường khi thu hồi trở nên phức tạp và dễ tranh chấp. Khi chưa có giấy chứng nhận, người dân phải cung cấp thêm hàng loạt giấy tờ, chứng cứ về nguồn gốc đất, quá trình sử dụng, đăng ký kê khai, hiện trạng và loại đất để làm căn cứ bồi thường.

Chỉ cần mỗi địa phương hiểu khác nhau về điều kiện công nhận quyền sử dụng đất trong bối cảnh thu hồi theo Điều 78, Điều 79 thì khiếu nại rất dễ phát sinh và kéo dài. Người dân không hiểu vì sao cùng một thửa đất, sáng còn được xác nhận phù hợp để cấp sổ, chiều lại bị coi là không phù hợp quy hoạch để được bồi thường.

Đáng nói hơn, những người có hoàn cảnh tương tự nhưng thửa đất không nằm trong phạm vi dự án thì lại có thể hoàn tất thủ tục cấp sổ thuận lợi. Hai người cùng xây nhà trên đất nông nghiệp năm 2012, cùng sử dụng ổn định, cùng kê khai và thực hiện nghĩa vụ tài chính, nhưng người có sổ, người thì không. Cách áp dụng pháp luật như vậy tạo ra kết quả khác nhau đối với những trường hợp tương đồng, khó có thể coi là công bằng.

Từ góc độ cơ quan thu hồi đất, vướng mắc này cũng gây nhiều khó khăn. Nếu bồi thường cho người không có sổ như người có sổ, cơ quan thực hiện phải làm rõ căn cứ pháp lý, tránh bị khiếu nại. Nếu bồi thường thấp hơn, người dân sẽ phản ứng.

Đề xuất của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đi theo hướng rõ ràng hơn: việc thửa đất đã nằm trong phạm vi thu hồi dự án không phải là lý do để dừng xem xét cấp giấy chứng nhận đối với những trường hợp vi phạm trước 1/7/2014 mà Điều 139 cho phép. Hồ sơ vẫn được xem xét theo đúng quy định của luật. Nếu người sử dụng đất đáp ứng đầy đủ điều kiện và hoàn thành nghĩa vụ tài chính thì được cấp giấy. Sau đó, khi Nhà nước thu hồi đất theo Điều 78, Điều 79 hoặc theo Nghị quyết 254/2025/QH15, việc bồi thường, hỗ trợ sẽ có căn cứ pháp lý rõ ràng hơn.

Nghe có vẻ nghịch lý: cấp sổ rồi lại thu hồi ngay. Nhưng về bản chất pháp lý, đây là logic đúng khi hồ sơ chưa rơi vào tình trạng đã có quyết định thu hồi đất theo Điều 151 trừ trường hợp quá 03 năm mà chưa thực hiện quyết định. Mục đích là “chốt” tình trạng pháp lý của thửa đất và nghĩa vụ tài chính để làm căn cứ bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi. Cấp sổ là việc Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất cho người đủ điều kiện. Thu hồi đất là việc Nhà nước thực hiện quyền thu hồi vì lợi ích quốc gia, công cộng và phải bồi thường, hỗ trợ cho người có quyền sử dụng đất. Hai thủ tục này không loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau.

Trước ngày 1/7/2014, công tác quản lý đất đai còn nhiều bất cập. Không ít trường hợp người dân tự chuyển mục đích sử dụng đất, lấn chiếm đất nhưng đã sinh sống ổn định nhiều năm, xây dựng nhà cửa, đóng thuế và thực hiện nghĩa vụ với địa phương. Điều 139 Luật Đất đai 2024 được thiết kế như một cơ chế xử lý lịch sử, với điều kiện chặt chẽ.

Nếu hồ sơ của những trường hợp này bị dừng chỉ vì đất nằm trong phạm vi dự án, người dân rơi vào tình trạng “đủ điều kiện để được xem xét nhưng không kịp hoàn tất thủ tục công nhận”, dẫn đến tranh chấp khi bồi thường. Việc tiếp tục xem xét cấp sổ trước khi thu hồi là cách để khép lại những vướng mắc kéo dài từ quá khứ.

Dĩ nhiên, chính sách này cần được kiểm soát chặt chẽ. Không phải mọi vi phạm đều được hợp thức hóa. Chỉ những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện của Điều 139, sử dụng đất ổn định, không tranh chấp và hoàn thành nghĩa vụ tài chính mới được xem xét cấp giấy. Đồng thời, cần tăng cường giám sát, thanh tra và xử lý nghiêm trách nhiệm cán bộ nếu cố tình lợi dụng quy định để cấp sổ sai.

Quay lại chuyện của chị Lan. Nếu đề xuất này được thông qua, hồ sơ cấp sổ của chị có cơ sở để tiếp tục giải quyết. Khi dự án triển khai, chị được bồi thường với tư cách người có quyền sử dụng đất hợp pháp, không phải tranh cãi, không phải khiếu nại kéo dài. Người dân yên tâm, cơ quan quản lý cũng có căn cứ rõ ràng để thực hiện thu hồi và bồi thường.

Đó mới là ý nghĩa thực chất của sổ đỏ – không chỉ là một tờ giấy chứng nhận, mà là sự bảo đảm quyền lợi cho cả người có đất và Nhà nước khi thu hồi đất.

Hoàng Hà

Ngày 12/5, Quốc hội thảo luận về Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp (sửa đổi). Quy định hiện hành không cho phép doanh nghiệp được bù trừ lãi của kinh doanh bất động sản, chuyển nhượng dự án với lỗ trừ mảng kinh doanh khác khi xác định thu nhập tính thuế. Việc này để đảm bảo đóng góp ngân sách với các khoản lợi nhuận lớn từ kinh doanh bất động sản, chuyển nhượng dự án của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, dự thảo Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp (sửa đổi) đã “mở” với quy định này, để tháo gỡ vướng mắc và công bằng cho các doanh nghiệp kinh doanh bất động sản với đơn vị khác.

Ông Mai Văn Hải, Phó trưởng đoàn tỉnh Thanh Hóa đồng ý nên cho phép doanh nghiệp bất động sản được bù trừ lỗ. Tuy nhiên, ông lưu ý điều kiện, tiêu chí đưa ra không để doanh nghiệp có chủ đích tạo ra lỗ để giảm thuế, trục lợi chính sách và xử lý nghiêm hành vi gian lận với đơn vị bù trừ lỗ sai quy định.

Đề nghị có quy định “mở” hơn với doanh nghiệp kinh doanh bất động sản cũng được ông Phạm Văn Hòa, đại biểu tỉnh Đồng Tháp, nêu.

“Doanh nghiệp kinh doanh nhiều lĩnh vực, trong đó bất động sản lời còn mảng khác lỗ. Chúng ta không cho họ khấu trừ sẽ không hợp lý”, ông nói, đồng thời đề nghị bổ sung quy định phòng ngừa để đảm bảo khách quan giữa các doanh nghiệp.

Trước đó, tại báo cáo giải trình, tiếp thu dự thảo luật của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan này cho biết cũng có ý kiến lo ngại về rủi ro khi thực hiện chính sách này, vì doanh nghiệp có thể lợi dụng làm giảm nghĩa vụ thuế kinh doanh bất động sản, chuyển nhượng dự án đầu tư thông qua việc được bù trừ với lỗ từ mảng kinh doanh khác. Tức là, doanh nghiệp có thể được hạch toán lỗ có chủ đích.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ cần có đánh giá tác động kỹ hơn và chịu trách nhiệm khi thực hiện để loại trừ rủi ro, tránh bị lợi dụng chính sách và ảnh hưởng đến số thu từ lĩnh vực kinh doanh bất động sản.

Dự thảo luật cũng bổ sung quy định về chuyển lỗ của doanh nghiệp. Theo đó, công ty có lỗ (gồm đơn vị chuyển nhượng quyền hoặc dự án thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản) được chuyển khoản này sang năm sau và trừ vào thu nhập tính thuế. Thời gian doanh nghiệp được chuyển lỗ tối đa 5 năm.

Ông Đào Chí Nghĩa, Phó trưởng đoàn TP Cần Thơ, cho hay thực tế nhiều doanh nghiệp cố tình báo lỗ để trốn thuế, nhưng việc xử lý khó khăn, không kịp thời. Ông cho rằng cần bổ sung tiêu chí cụ thể hơn về chủ thể này, để tránh trục lợi chính sách.

Ngoài ra, thời gian doanh nghiệp được chuyển lỗ tối đa 5 năm, ông Nghĩa nói quá dài. “Cần điều chỉnh, tránh doanh nghiệp lợi dụng chuyển lỗ giảm thu nhập tính thuế. Khi đó, đơn vị kinh doanh kém buộc phải nỗ lực cải thiện tình hình”, Phó trưởng đoàn TP Cần Thơ đề nghị.

Liên quan tới ưu đãi thuế, theo dự luật mức ưu đãi 15-17% không áp dụng với thu nhập từ chuyển nhượng vốn bất động sản, dự án đầu tư và khai thác tài nguyên quý hiếm. Theo ông Nghĩa, thu nhập từ chuyển nhượng vốn, quyền tham gia dự án đầu tư mà không được ưu đãi thuế sẽ cản trở hoạt động mua bán sáp nhập, tái đầu tư khi xu hướng này ngày càng phổ biến.

“Việc không được nhận ưu đãi có thể làm giảm động lực cho các nhà đầu tư”, ông nói và đề nghị mở rộng ưu đãi này với các loại hình bất động sản công nghiệp, logistics hoặc khu công nghiệp công nghệ cao; chuyển nhượng vốn trong trường hợp tái cơ cấu doanh nghiệp.

Anh Minh

Tại dự thảo Nghị định xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực xây dựng, Bộ Xây dựng đề xuất bổ sung nhiều quy định về quản lý và sử dụng nhà ở xã hội.

Theo đó, người mua, thuê mua nhà ở xã hội không sử dụng để ở mà cho thuê lại có thể bị phạt 80-120 triệu đồng. Đây là điểm mới so với quy định hiện hành.

Mức phạt tương tự áp dụng với trường hợp họ tự ý bán, cho thuê lại nhà ở xã hội hoặc chuyển nhượng trái phép. Khoản phạt này tăng so với quy định hiện hành tại Nghị định 16/2022 (40-120 triệu đồng).

Với nhà lưu trú công nhân trong khu công nghiệp, người thuê cho thuê lại hoặc chuyển nhượng hợp đồng trái quy định cũng bị phạt tương tự. Ngoài tiền phạt, họ còn phải hoàn trả toàn bộ khoản thu không đúng quy định và chấm dứt hợp đồng thuê hoặc thuê mua.

Cũng theo dự thảo, người cho thuê nhà lưu trú công nhân áp sai giá, không lập hợp đồng hoặc cho người không đủ điều kiện thuê sẽ bị phạt 60-80 triệu đồng. Theo Bộ Xây dựng, đây là hành vi vi phạm phổ biến tại nhiều khu công nghiệp, nhất là trong bối cảnh thị trường thuê trọ công nhân biến động mạnh, dễ bị lợi dụng để trục lợi.

Với chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội, dự thảo Nghị định đưa ra mức phạt 200-260 triệu đồng nếu họ bán cho người không trong diện ưu tiên (lao động thu nhập thấp, công nhân).

Trường hợp chủ đầu tư xây vượt 20% diện tích dành cho công trình kinh doanh, dịch vụ thương mại hoặc không bố trí đủ quỹ đất xây nhà ở xã hội theo quy định, họ có thể bị phạt 260-280 triệu đồng. Chủ đầu tư cũng buộc khắc phục hậu quả bằng cách bố trí lại quỹ đất hoặc nộp khoản tiền tương ứng.

Theo các chuyên gia bất động sản, việc tăng chế tài xử phạt vi phạm trong lĩnh vực xây dựng nhà ở xã hội, nhà ở công nhân là cần thiết nhằm ngăn tình trạng trục lợi chính sách, bảo đảm quỹ nhà ở này hướng tới đúng người có nhu cầu thực. Việc này cũng nhằm hạn chế tình trạng mua đi bán lại nhà xã hội hoặc đầu cơ để hưởng chênh lệch giá.

Chính phủ đặt mục tiêu xây dựng và hoàn thiện 1 triệu căn nhà ở xã hội vào năm 2030. Theo số liệu của Bộ Xây dựng, 9 tháng đầu năm nay, cả nước đầu tư xây dựng trên 132.600 căn nhà xã hội và khởi công 73 dự án với hơn 57.800 căn. Dự kiến, hết năm nay, khoảng 89.000 căn sẽ hoàn thành, đạt 89% mục tiêu tại đề án phát triển ít nhất 1 triệu căn nhà xã hội đến 2030.

Phương Uyên