Chia sẻ tại tọa đàm “Không gian công cộng – từ biểu tượng đô thị đến động lực kinh tế” do VTV9 tổ chức ngày 23/12, Kiến trúc sư Steven Townsend, Giám đốc điều hành Studio Urban Design, cho rằng trong chiến lược phát triển đô thị hiện đại, không gian công cộng không chỉ là hạng mục phúc lợi mà là cấu phần hạ tầng mềm, tác động trực tiếp đến chất lượng sống, sức hút đầu tư và khả năng cạnh tranh của thành phố.

Thực tế tại TP HCM cho thấy nhiều công viên, quảng trường và không gian mở sau đầu tư nhanh chóng xuống cấp, thiếu hoạt động và kém sức hút. Theo ông Townsend, nguyên nhân không nằm ở khâu thiết kế hay xây dựng mà ở mô hình tài chính và quản trị sau đầu tư. Các công trình công cộng không chỉ cần vốn ban đầu mà còn phát sinh chi phí bảo trì, duy tu, tổ chức hoạt động trong suốt vòng đời sử dụng. Nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, việc duy trì chất lượng cao trong dài hạn là rất khó, nhất là khi thành phố phải phân bổ nguồn lực cho nhiều nhu cầu hạ tầng cấp bách khác.

“Một không gian công cộng bền vững phải có khả năng ‘tự sống’, tức tự tạo nguồn lực để vận hành và phát triển, thậm chí mang lại nguồn thu chứ không nên trở thành gánh nặng ngân sách”, Ông Townsend đánh giá.

Ở góc độ chính sách sử dụng đất, ông David Ching, Phó chủ tịch Janus Capital Việt Nam, cũng cho rằng không gian công cộng cần được nhìn nhận như một tài sản đô thị có giá trị kinh tế, thay vì chỉ là khoản chi. Trong bối cảnh giá đất tại TP HCM thuộc nhóm cao nhất cả nước, đặc biệt tại các khu vực ven sông, việc để quỹ đất khai thác đơn chức năng hoặc kém hiệu quả là một sự lãng phí lớn.

Ông David Ching dẫn kinh nghiệm quốc tế cho thấy không gian công cộng đang được vận hành như một khoản đầu tư. Tại Singapore, chính quyền cho thuê đất, ban hành khung quản lý, còn cộng đồng trực tiếp tổ chức, khai thác ở mức phù hợp để tạo nguồn thu tái đầu tư bảo trì, chi phí lớn nhất của công viên đô thị. Các mô hình như High Line hay Hudson Yards ở New York cũng biến không gian công cộng thành “mỏ neo” thu hút vốn tư nhân, kích hoạt kinh tế dịch vụ và gia tăng giá trị khu vực lân cận.

“Mô hình xã hội hóa vận hành không gian công cộng có thể mang lại hiệu quả rõ rệt nếu được thiết kế đúng cơ chế”, ông David Ching nhận định.

Ở tầm chiến lược, ông Nguyễn Bá Hùng, chuyên gia kinh tế trưởng tại Văn phòng ADB Việt Nam, nói TP HCM đặt mục tiêu lọt vào top 100 thành phố đáng sống nhất thế giới vào năm 2030. Khi đối chiếu theo các tiêu chí quốc tế, thành phố vẫn còn hạn chế ở các nhóm chỉ số như hạ tầng đô thị, dịch vụ y tế và môi trường văn hóa – xã hội, những lĩnh vực mà không gian công cộng có thể tạo ra tác động cải thiện rõ rệt.

Theo ông Hùng, thách thức lớn nhất của thành phố không nằm ở khâu xây dựng mà ở mô hình quản lý và vận hành sau đầu tư. Nếu thiếu cơ chế phù hợp, các không gian công cộng dù được đầu tư lớn vẫn khó phát huy hiệu quả lâu dài. Khả năng tiếp cận cũng cần được đặt lên hàng đầu, với yêu cầu kết nối thuận tiện với giao thông công cộng để mọi tầng lớp người dân đều có thể sử dụng.

Góp ý về khai thác không gian công cộng sao cho hiệu quả, ông Steven Townsend cho rằng TP HCM cần chuyển sang mô hình tích hợp đa chức năng, trong đó không gian công cộng được tổ chức đan xen với các hoạt động thương mại, dịch vụ, văn hóa nhằm tạo dòng tiền tái đầu tư. Vai trò của chính quyền là định hướng quy hoạch, ban hành tiêu chuẩn và thiết lập cơ chế giám sát, còn nguồn lực đầu tư và vận hành nên được huy động từ khu vực tư nhân và các bên có lợi ích liên quan.

TP HCM đã có những mô hình đi trước như Phú Mỹ Hưng hay Vinhomes Central Park, khi chủ đầu tư dành quỹ đất lớn cho công viên, không gian ven sông và dùng lợi nhuận từ khu dân cư, thương mại để vận hành. Cách làm này giúp không gian công cộng được duy trì chất lượng lâu dài và gia tăng giá trị toàn khu vực.

Còn theo ông David Ching, trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn hẹp, TP HCM cần mở rộng tư duy phát triển không gian công cộng theo chiều đứng. Các không gian sinh hoạt cộng đồng, văn hóa, giải trí có thể được tích hợp trên cao, gắn với các công trình đa chức năng và hệ thống giao thông đô thị. Cách tiếp cận này giúp gia tăng diện tích sử dụng, đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác đất đai trong khu vực lõi đô thị.

“Các hoạt động thương mại, dịch vụ nếu được quy hoạch bài bản cùng tiện ích công cộng sẽ vừa tạo nguồn thu, vừa bảo đảm không gian mở và quyền tiếp cận của cộng đồng”, ông Ching nói.

Bên cạnh đó, theo chuyên gia, TP HCM cần sớm hoàn thiện một khung chính sách rõ ràng cho phát triển không gian công cộng theo hướng xã hội hóa có kiểm soát, gắn quy hoạch, đầu tư và vận hành trong một chuỗi thống nhất. Khi không gian công cộng có thể tự sống bằng mô hình đa chức năng, thành phố không chỉ giảm áp lực ngân sách mà còn tạo nền tảng bền vững để nâng cao chất lượng sống và sức cạnh tranh đô thị trong dài hạn.

Phương Uyên

Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Datxanh Services, năm 2025 nguồn cung nhà ở mới tại Hà Nội và TP HCM tiếp tục tập trung dọc các tuyến hạ tầng giao thông lớn như vành đai, quốc lộ và hệ thống metro. Tổng lượng sản phẩm đang và chuẩn bị triển khai quanh các trục này ước đạt hơn 90.000 căn.

Tại Hà Nội, nguồn cung phân bổ theo các tuyến vành đai với xu hướng tăng dần ra khu vực ngoại vi. Dọc Vành đai 1 và Vành đai 2, nguồn cung năm 2025 đạt khoảng 10.914 sản phẩm, chủ yếu đến từ các dự án cải tạo, tái phát triển đô thị và khu phức hợp quy mô vừa. Khu vực dọc Vành đai 3 và Vành đai 3.5 ghi nhận khoảng 17.232 sản phẩm. Riêng tuyến Vành đai 4 phía Bắc chiếm tỷ trọng lớn nhất, với hơn 35.350 sản phẩm đang được triển khai.

Tương tự, TP HCM và khu vực lân cận cũng ghi nhận nguồn cung mới tập trung dọc các trục giao thông liên vùng. Cụ thể, khu vực Vành đai 2 hiện có gần 7.000 sản phẩm nhà ở đang triển khai; Vành đai 3 ghi nhận 11.066 sản phẩm; tuyến Vành đai 4 là khoảng 15.469 sản phẩm. Riêng trục Quốc lộ 13 cũng đã có hơn 11.090 sản phẩm bất động sản đang triển khai. Bên cạnh hàng chục nghìn căn hộ khác đang được phát triển quanh tuyến Quốc lộ 1K, cao tốc Mỹ Phước – Tân Vạn và tuyến metro số 2 (Bình Dương cũ)…

Ở góc nhìn dài hạn, các số liệu cũng cho thấy xu hướng phát triển bất động sản gắn với hạ tầng ngày càng rõ nét. Theo nghiên cứu của chuyên trang Batdongsan, sau một thập kỷ, số dự án triển khai dọc các tuyến vành đai tại Hà Nội tăng gấp 2,6 lần, còn TP HCM tăng gấp 3,2 lần.

Cụ thể, trước năm 2015, khu vực TP HCM và vùng ven quanh các tuyến Vành đai 2, 3 và 4 chỉ có khoảng 324 dự án chung cư. Đến nay, con số này đã tăng lên khoảng 1.050 dự án, với tỷ trọng lớn nằm trong bán kính 20-40 km tính từ trung tâm, dọc các tuyến Vành đai 3 và 4. Tại Hà Nội, số dự án quanh các tuyến Vành đai 1, 2 và 3 tăng từ gần 270 dự án năm 2015 lên hơn 700 dự án hiện nay, phản ánh sự mở rộng không gian đô thị theo các trục giao thông chính.

Ghi nhận của VnExpress cho thấy, dọc các trục hạ tầng lớn tại TP HCM, nhiều dự án nhà ở đang được các chủ đầu tư triển khai với quy mô từ vài trăm đến hàng nghìn căn mỗi dự án. Riêng trên tuyến Quốc lộ 13, hiện có hơn 20 dự án chung cư đã và đang xây dựng, gồm Diamond Sky, Happi One Mori, Ava Center, Habitat, A&T Saigon Riverside, Thuận An 1 & 2, One Era, Bcons New Sky, Emerald Garden View, Hồ Gươm Xanh…

Tại khu vực Vành đai 3, bên cạnh các khu đô thị quy mô lớn đã hình thành như Vinhomes Grand Park và Đông Tăng Long, thị trường tiếp tục ghi nhận nguồn cung mới từ các dự án The Gió, MT Eastmark City, The 9 Stellars, Sycamore. Trong khi đó, dọc tuyến Quốc lộ 1K và cao tốc Mỹ Phước – Tân Vạn, hàng loạt dự án chung cư của các chủ đầu tư như Bcons, Phú Đông Group, Hưng Thịnh, TBS Group, Gamuda Land, Lê Phong, An Gia đang được triển khai, với tổng quy mô lên tới hàng chục nghìn căn.

Diễn biến này theo giới chuyên gia là phù hợp với xu hướng phát triển tất yếu của các đô thị trong dài hạn, khi hạ tầng giao thông ngày càng đóng vai trò dẫn dắt không gian nhà ở. Ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt, Giám đốc thị trường nhà ở CBRE Việt Nam, cho rằng nếu nhìn trong lát cắt khoảng 10 năm, không gian phát triển đô thị tại Hà Nội và TP HCM đã mở rộng rõ rệt theo các trục hạ tầng lớn, đặc biệt là hệ thống vành đai và metro. Sự gia tăng nguồn cung chung cư dọc các tuyến này phản ánh xu hướng chuyển dịch từ mô hình phát triển tập trung sang đa cực, hình thành các hành lang đô thị mới gắn với giao thông.

Theo ông Kiệt, hạ tầng được đầu tư đồng bộ không chỉ rút ngắn thời gian di chuyển mà còn mở ra dư địa phát triển cho khu vực ven đô. Khi chi phí và thời gian đi lại ngày càng được người mua coi trọng, những dự án có khả năng kết nối trung tâm trong khoảng 20-30 phút đang có lợi thế, khi tiêu chí lựa chọn nhà ở dần chuyển từ vị trí hành chính sang khả năng tiếp cận và chất lượng sống.

Ở góc độ thị trường, ông Nguyễn Quốc Anh, Phó tổng giám đốc Batdongsan, đánh giá dòng vốn dịch chuyển ra các khu vực vành đai là hệ quả tất yếu trong bối cảnh quỹ đất trung tâm hạn hẹp, chi phí phát triển tăng cao, trong khi nhu cầu nhà ở tại các đô thị lớn vẫn duy trì ở mức cao. Hạ tầng giao thông trở thành yếu tố then chốt giúp bất động sản vùng ven cải thiện khả năng cạnh tranh về sử dụng thực tế.

Ông Quốc Anh đánh giá, khác với các giai đoạn trước, làn sóng phát triển hiện nay gắn chặt hơn với tiến độ triển khai hạ tầng, thay vì chỉ dựa vào kỳ vọng đón đầu quy hoạch. Thị trường đang đánh giá lại giá trị dự án dựa trên khả năng khai thác, qua đó giúp mặt bằng giá và thanh khoản ổn định hơn.

Từ góc độ quy hoạch, các chuyên gia cho rằng xu hướng bám hạ tầng đang góp phần tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng đa trung tâm, giảm áp lực cho khu vực lõi. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ đạt được khi việc phát triển nhà ở đi kèm quy hoạch đồng bộ về hạ tầng xã hội, việc làm và dịch vụ. Nếu thiếu các yếu tố này, nguy cơ hình thành những khu đô thị kém sức sống vẫn hiện hữu.

Trong trung và dài hạn, bất động sản bám hạ tầng được dự báo tiếp tục là trục phát triển chính khi đầu tư công được đẩy mạnh và mô hình đô thị đa trung tâm dần hình thành. Điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về quản lý quy hoạch và kiểm soát phát triển dự án nhằm đảm bảo chất lượng đô thị và tính bền vững của thị trường.

Phương Uyên