Bộ Xây dựng vừa có ý kiến trả lời cử tri tỉnh Quảng Trị liên quan đến các giải pháp kiểm soát thị trường, nhất là giá cả đất đai, nhà ở nhằm ổn định đời sống người dân.

Bộ này thừa nhận trong những năm gần đây, thị trường bất động sản tại nhiều tỉnh thành, đặc biệt là tại các đô thị lớn và khu vực đang đô thị hóa nhanh đã xuất hiện nhiều diễn biến phức tạp, có yếu tố bất ổn, gây ảnh hưởng khó khăn đến khả năng tiếp cận nhà ở của người dân.

Tại các khu vực đô thị lớn, giá nhà ở tăng mạnh, nhiều nơi vượt xa khả năng chi trả của phần đông người dân, đặc biệt là nhóm thu nhập thấp, trung bình, nhóm hưởng lương như người lao động trong các doanh nghiệp, cán bộ, công chức, viên chức.

Thực tế cho thấy, nhiều trường hợp giá nhà đất không phản ánh đúng quy luật cung – cầu, bị chi phối bởi hoạt động đầu cơ, thông tin quy hoạch chưa minh bạch, sắp xếp điều chỉnh địa giới hành chính, tâm lý đám đông…

Bộ cho rằng cần thiết có giải pháp phù hợp, kịp thời, nhất là giải pháp điều tiết về cơ cấu sản phẩm nhà ở, giá giao dịch đất đai, nhà ở nhằm tạo điều kiện để đáp ứng đúng nhu cầu ở thiết thực, khắc phục các bất cập; bảo đảm thị trường bất động sản phát triển ổn định, lành mạnh; góp phần thực hiện mục tiêu an sinh xã hội và ổn định kinh tế vĩ mô…

Đánh giá các mục tiêu này là cấp bách nhưng việc thực hiện lâu dài và cần có giải pháp chiến lược để xử lý nên Bộ Xây dựng đang chủ trì và phối hợp với các cơ quan liên quan thực hiện, đề xuất Chính phủ thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau.

Trước hết, Bộ tiếp tục nghiên cứu, rà soát, hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật về nhà ở, kinh doanh bất động sản, quy hoạch đô thị và nông thôn, xây dựng… để tháo gỡ các vấn đề khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn. Đồng thời, tiếp tục kiểm tra, đôn đốc các địa phương, doanh nghiệp đẩy mạnh triển khai đầu tư xây dựng nhà ở xã hội, đảm bảo mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành ít nhất 1 triệu căn nhà ở xã hội.

Bộ cũng xây dựng, trình Chính phủ ban hành Nghị định sửa đổi Nghị định số 94 về xây dựng và quản lý hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về nhà ở và thị trường bất động sản để làm cơ sở xây dựng, vận hành cơ sở dữ liệu quốc gia về nhà ở và thị trường bất động sản.

Mô hình Trung tâm giao dịch bất động sản và quyền sử dụng đất cũng đang được nghiên cứu, đề xuất cơ chế, chính sách thí điểm do Nhà nước quản lý nhằm tăng cường tính công khai, minh bạch của giao dịch bất động sản.

Bộ Xây dựng cũng chủ trì, phối hợp Bộ Tài chính sớm hoàn thiện khung pháp lý, thủ tục để thành lập Quỹ nhà ở quốc gia.

Đặc biệt, Bộ trình Chính phủ ban hành Nghị quyết về cơ chế kiểm soát, kiềm chế giá bất động sản. Việc xây dựng Nghị quyết nhằm mục đích thiết lập cơ chế pháp lý đặc thù để kiểm soát, điều tiết và từng bước kéo giảm giá bất động sản nhà ở về mức phù hợp với thu nhập của đại bộ phận người dân, đặc biệt là nhóm thu nhập phù hợp và trung bình; điều tiết thị trường theo hướng công khai, minh bạch, kiểm soát chặt đầu cơ và thao túng giá.

Nghị quyết cũng hướng tới mục tiêu hình thành hệ thống chính sách đồng bộ về đất đai, đầu tư, quy hoạch, tín dụng, thuế và lựa chọn nhà đầu tư để phát triển mạnh mẽ nhà ở giá phù hợp. Đồng thời kiểm soát biên độ lợi nhuận doanh nghiệp trong phân khúc này là một giải pháp then chốt để hạ giá thành sản phẩm.

Đặc biệt, Nghị quyết sẽ góp phần tạo nguồn cung nhà ở thương mại giá phù hợp, điều chỉnh cơ cấu thị trường đang mất cân đối, từ đó kéo mặt bằng giá chung giảm xuống, tăng khả năng tiếp cận nhà ở của người dân có nhu cầu thực. Bộ kỳ vọng tạo công cụ pháp lý quan trọng giúp ổn định thị trường, bảo đảm an sinh xã hội và ổn định kinh tế vĩ mô.

“Cơn khát” nhà ở giá rẻ tại các đô thị lớn như Hà Nội, TPHCM hay Đà Nẵng thời gian gần đây chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Mỗi khi có dự án mở nhận hồ sơ, hình ảnh chung tại các điểm này là hàng trăm người dân xếp hàng từ sớm, thậm chí từ nửa đêm, 2-3h để nộp hồ sơ mua nhà ở xã hội (NOXH). Những đối tượng trục lợi từ đó cũng xuất hiện.

Ma trận “suất ngoại giao” và những cái bẫy tiền chênh

Đánh vào tâm lý lo sợ trượt hồ sơ của người lao động thu nhập thấp, thời gian gần đây, hàng loạt sàn giao dịch và môi giới bất động sản (cò đất) đã tung ra các gói dịch vụ đầy ma mị như bao đậu hồ sơ, suất ngoại giao, hay ký chờ suất nội bộ.

Mức giá cho sự đảm bảo này không hề rẻ khi mà tiền chênh (phí dịch vụ ngoài hợp đồng) dao động từ vài chục đến cả trăm triệu đồng, thậm chí có dự án bị đẩy giá chênh lên tới 30-40% so với giá niêm yết của chủ đầu tư.

Về vấn đề này, trao đổi với phóng viên báo Dân trí, luật sư Lê Hiếu – Công ty Luật Hiếu Hùng – nói, về bản chất, nhà ở xã hội không phải là hàng hóa thương mại tự do. Mọi thỏa thuận mua bán, đặt cọc, trả tiền chênh lệch ngoài hợp đồng với chủ đầu tư đều là giao dịch dân sự vô hiệu, không được pháp luật công nhận và bảo vệ. 

Thực tế cho thấy không ít người dân vì tin vào những lời hứa hẹn “có quan hệ rộng” của môi giới đã xuống tiền đặt cọc giữ chỗ. Tuy nhiên, khi xảy ra tranh chấp hoặc dự án bị thanh tra, số tiền chênh lệch này gần như mất trắng vì không có hóa đơn chứng từ hợp pháp, hoặc chỉ là giấy viết tay mơ hồ.

Theo ông Hiếu, đây là rủi ro tài chính hiện hữu mà người mua nhà cần đặc biệt cảnh giác.

Nhờ người đứng tên: Canh bạc rủi ro pháp lý và trách nhiệm hình sự

Một thực trạng nhức nhối khác là việc “lách luật” bằng cách mượn hồ sơ, nhờ người thân có thu nhập thấp đứng tên mua nhà. Một số người có tiền nhưng lại không thuộc đối tượng ưu đãi đã thỏa thuận ngầm với người nghèo, công nhân để sở hữu NOXH.

Theo ông Hiếu, hành vi này không chỉ là sự gian dối về mặt đạo đức xã hội mà còn tiềm ẩn những hậu quả pháp lý nghiêm trọng chưa từng có.

Đầu tiên là nguy cơ mất trắng tài sản. Khi nhờ người khác đứng tên, về mặt pháp lý, căn nhà đó thuộc quyền sở hữu của người đứng tên trên sổ đỏ hoặc hợp đồng. Nếu người đứng tên nảy sinh lòng tham, không chịu sang tên, hoặc không may qua đời (tài sản trở thành di sản thừa kế), hay hai vợ chồng người đứng tên ly hôn (tài sản bị chia đôi), thì chủ thực sự (người bỏ tiền) sẽ vướng vào tranh chấp dân sự cực kỳ phức tạp và thường nắm phần thua.

Thứ hai là chế tài xử phạt hành chính. Theo quy định tại Điều 64 Nghị định 16/2022 của Chính phủ, hành vi bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở xã hội không đúng đối tượng có thể bị phạt tiền từ 40 triệu đến 120 triệu đồng. Ngoài ra, hình phạt bổ sung là buộc thu hồi nhà ở xã hội và hoàn trả lại tiền. Như vậy, người mua gian dối sẽ mất nhà, còn người bán danh nghĩa cũng bị vạ lây.

Thứ ba là rủi ro hình sự. Nếu hành vi gian dối có tính chất tổ chức, hoặc làm giả giấy tờ như xác nhận thu nhập, xác nhận cư trú giả… để hoàn thiện hồ sơ, các cá nhân liên quan có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội danh như tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản do dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt quyền mua nhà – một tài sản ưu đãi của Nhà nước và tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức.

“Bàn tay sắt” từ Chỉ thị 34 và cánh cửa hẹp cho những gian lận

Trước những biến tướng phức tạp, ngày 11/12, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Chỉ thị số 34, được xem là động thái quyết liệt nhất từ trước đến nay nhằm “làm sạch” thị trường NOXH.

Chỉ thị nêu rõ các lỗ hổng đang tồn tại như tập trung đông người gây mất trật tự, tình trạng cò mồi lộng hành, một người nộp hồ sơ nhiều nơi, và giá bán bị thổi phồng.

Chỉ thị yêu cầu chủ đầu tư và sở xây dựng các địa phương buộc phải công khai toàn bộ thông tin dự án như giá bán, số căn, danh sách người được duyệt… trên Cổng thông tin điện tử và báo chí địa phương. Việc nộp hồ sơ sẽ được chuyển dịch sang trực tuyến và xếp hàng online, chấm dứt cảnh chen lấn xô đẩy tạo cơ hội cho “cò” vé trục lợi.

Không chỉ xét duyệt đầu vào, Chỉ thị 34 yêu cầu tăng cường hậu kiểm. Bộ Công an sẽ chỉ đạo công an cấp xã dùng dữ liệu dân cư (VNeID) để xác minh thu nhập và thực trạng nhà ở. Bất kỳ trường hợp nào phát hiện gian dối sau khi đã ký hợp đồng đều sẽ bị thu hồi nhà ngay lập tức và công khai danh tính người vi phạm.

Một nội dung quan trọng khác là Chỉ thị 34 yêu cầu chủ đầu tư không được thu tiền đặt cọc hoặc ủy quyền cho sàn giao dịch thu tiền trái quy định. Các cơ quan chức năng sẽ xử lý hình sự các trường hợp môi giới lừa đảo, thao túng hồ sơ.

Giá bất động sản tăng cao đã và đang là câu chuyện được chú ý thời gian gần đây.

Nguồn cung hạn chế đẩy giá bất động sản tăng thêm

Savills Việt Nam mới đây có báo cáo chỉ số giá nhà ở Savills trong quý II ghi nhận, chỉ số nhà ở TPHCM tăng thêm 3 điểm theo quý và 8 điểm theo năm, đạt 134 điểm – mức cao nhất kể từ khi được công bố.

Cả thị trường sơ cấp và thứ cấp đều ghi nhận mức tăng giá, đặc biệt tại các dự án đã có sổ hồng hoặc hợp đồng mua bán. Giá bán sơ cấp tăng 7% theo năm, chủ yếu nhờ các dự án mới tại quận 2 và nguồn hàng hạng A được mở bán lại ở quận 1. Ở thị trường thứ cấp, giá tăng tại hầu hết quận, dẫn đầu bởi khu Đông và Nam TPHCM.

Báo cáo thị trường bất động sản mới công bố của JLL ghi nhận giá bán sơ cấp tại thị trường căn hộ phân khúc cao ở mức 5.065 USD/m2 (tương đương 132.219 triệu đồng/m2).

Còn mức giá sơ cấp của thị trường nhà liền thổ được ghi nhận ở mức 15.585 USD/m2 đất (tương đương 407.142 triệu đồng/m2). JLL nhận định, nhu cầu của người mua nhà và nhà đầu tư tạo ra đà tăng giá trên cả thị trường sơ và thứ cấp, dù giá đã ở mức cao.

Giá nhà trên thu nhập Việt Nam gấp hơn 1,6 lần bình quân thế giới

Theo nghiên cứu của Numbeo – nền tảng dữ liệu về chi phí sống Numbeo, trụ sở tại Serbia – cho thấy tỷ số giá nhà trên thu nhập bình quân của hộ gia đình (HPR) năm 2024 là 23,7 lần, tăng thêm 0,2 so với năm trước đó.

Trong khi đó, mức trung bình của chỉ số này trên thế giới giảm 0,5, xuống còn 14,6 lần trong năm ngoái. Như vậy, giá nhà trên thu nhập tại Việt Nam cao hơn mức trung bình của thế giới khoảng 1,62 lần.

Tổng hợp từ cơ sở dữ liệu của Numbeo, bộ phận nghiên cứu của Chứng khoán SHS trong báo cáo mới đây nhận định hệ số giá nhà so với thu nhập của Việt Nam đang ở mức cao nhất thế giới. Đến giữa năm 2025, chỉ số này đã chạm ngưỡng 27,3, tức giá một căn hộ trung bình cao gấp hơn 27 lần thu nhập bình quân của 1 hộ gia đình.

Trong thực tế, nếu tuân theo nguyên tắc an toàn tài chính là dành tối đa 1/3 thu nhập cho nhu cầu nhà ở, SHS ước tính hộ gia đình tại Việt Nam phải dành dụm đến 80 năm mới mua nổi căn nhà bình thường.

Căn cơ do đâu?

Các nhà phân tích đánh giá áp lực giá nhà đã trở thành vấn đề mang tính cấu trúc của nền kinh tế. Trong khi đó, chi phí sinh hoạt cũng tăng và bào mòn khoản tiền có thể tiết kiệm để mua nhà.

Tại phiên họp đầu tiên của Ban Chỉ đạo Trung ương về chính sách nhà ở và thị trường bất động sản, Thủ tướng Chính phủ từng đặt câu hỏi: “Vì sao giá nhà chung cư liên tục tăng và cao mãi?” – cho thấy bài toán nhà ở tại các đô thị lớn, đặc biệt là TPHCM, vẫn còn nhiều thách thức.

Dưới góc nhìn thị trường, bà Cao Thị Thanh Hương, Quản lý Cấp cao Bộ phận Nghiên cứu Savills Việt Nam, cho rằng: “Thị trường nhà ở TPHCM vẫn duy trì tăng trưởng nhờ nhu cầu ở thực bền vững và hạ tầng phát triển, nhưng những yếu tố nền tảng như quy hoạch, thủ tục pháp lý và cơ chế tài chính mới là chìa khóa quan trọng giúp cân bằng cung cầu và kiểm soát giá nhà trong dài hạn.”

Bà Hương nhận định, vấn đề sở hữu nhà không chỉ nằm ở khả năng chi trả của người mua, mà là câu chuyện hoạch định chính sách kinh tế – xã hội của quốc gia. Nhà nước không thể can thiệp trực tiếp vào giá bán của doanh nghiệp bất động sản, nhưng có thể tác động thông qua tháo gỡ pháp lý, quy hoạch vùng kinh tế mới và đầu tư hạ tầng để thúc đẩy đô thị hóa đồng đều, kéo giãn dân khỏi khu trung tâm.

Theo Savills Việt Nam, nguồn cung nhà ở tại TPHCM vẫn bị bó hẹp bởi các vướng mắc pháp lý, trong khi nhu cầu ở thực duy trì ở mức cao. Sự lệch pha cung – cầu khiến giá bán tiếp tục neo ở mức cao, dù thị trường không còn biến động mạnh. 

Chuyên gia kiến nghị gì?

Trong bối cảnh đó, đầu tư hạ tầng và phát triển các cực đô thị vệ tinh được xem là hướng đi căn cơ.

Thực tế, tuyến Metro Line số 1, vận hành từ tháng 3 năm nay, đã giúp rút ngắn thời gian di chuyển giữa trung tâm TPHCM và Bình Dương xuống 20-30 phút, mở ra khả năng hình thành các khu dân cư  thương mại mới ngoài khu lõi trung tâm.

Bà Cao Thị Thanh Hương nhấn mạnh, bài học từ nhiều quốc gia cho thấy, muốn giãn dân thành công phải bắt đầu từ hạ tầng và quy hoạch kinh tế – xã hội. Quỹ đất ở được bố trí dọc các trục giao thông, nhà ở thương mại lẫn xã hội đều có thể triển khai nhanh hơn, đa dạng hóa nguồn cung cho người mua.

Song song với quy hoạch và hạ tầng, chính sách tài chính được xem là trụ cột giúp người dân tiếp cận nhà ở dễ dàng hơn. Theo chỉ đạo của Chính phủ, Đề án thành lập Quỹ Nhà ở Quốc gia đang được nghiên cứu và dự kiến triển khai trong thời gian tới.

Bà Hương cho biết, mô hình này đã chứng minh hiệu quả tại Singapore và Hàn Quốc, nơi người dân được vay mua nhà với lãi suất thấp, thời hạn dài, còn doanh nghiệp phát triển nhà ở được hưởng ưu đãi đầu tư và tiếp cận quỹ đất quy hoạch.

Quan điểm của SHS Research cũng kiến nghị phải thay đổi cách tiếp cận, cần coi nhà ở như một phúc lợi xã hội cơ bản thay vì chỉ là kênh đầu tư. Cần gia tăng nguồn cung nhà ở xã hội, đồng thời gắn với phát triển hạ tầng giao thông công cộng để mở rộng khả năng tiếp cận. Song song, việc cải thiện dịch vụ công cũng là điều kiện quan trọng để phân bổ lại dân cư, giảm áp lực dồn nén lên lõi đô thị….

Nhìn chung, theo chuyên gia, khi hạ tầng, quy hoạch và cơ chế tài chính được triển khai đồng bộ, TPHCM sẽ có điều kiện để giải quyết bài toán giãn dân, cân bằng cung – cầu và ổn định giá nhà ở dài hạn. Việc mở rộng không gian đô thị theo hướng kết nối vùng không chỉ giúp phân bổ lại mật độ dân cư, mà còn tạo dư địa phát triển cho các phân khúc nhà ở phù hợp với người mua ở thực.