Bộ Tài chính đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định về tiền sử dụng đất, tiền thuê đất nhằm tháo gỡ vướng mắc khi triển khai Luật Đất đai.

Theo dự thảo Nghị định, khi hộ gia đình, cá nhân chuyển mục đích từ đất nông nghiệp sang đất ở trong hạn mức giao đất ở của địa phương, mức thu tiền sử dụng đất chỉ bằng 30% phần chênh lệch giữa tiền sử dụng đất tính theo giá đất ở và giá đất nông nghiệp tại thời điểm được cơ quan có thẩm quyền cho phép chuyển mục đích.

Với phần diện tích vượt hạn mức nhưng không quá một lần hạn mức, người sử dụng đất phải nộp 50% chênh lệch. Trường hợp diện tích vượt trên một lần hạn mức, mức thu sẽ là 100% chênh lệch giữa tiền sử dụng đất tính theo giá đất ở và đất nông nghiệp.

Chính sách ưu đãi này chỉ áp dụng một lần cho mỗi hộ gia đình, cá nhân trên một thửa đất. Các lần chuyển đổi mục đích sau sẽ phải nộp 100% chênh lệch theo quy định.

Theo Luật Đất đai 2024, tiền chuyển mục đích sử dụng từ đất nông nghiệp sang đất ở được tính bằng phần chênh lệch giữa giá đất ở và giá đất nông nghiệp. Điều đó đồng nghĩa người dân hiện phải nộp toàn bộ, tức 100% khoản chênh lệch này.

Thực tế, giá đất nông nghiệp thường rất thấp, trong khi bảng giá đất ở do nhiều địa phương công bố từ năm 2025 lại tăng mạnh. Vì vậy, không ít người dân gặp khó khăn, thậm chí không thể chuyển đổi mục đích sử dụng từ đất nông nghiệp sang đất ở.

Bộ Tài chính nhận định đây là vấn đề cấp bách, tác động trực tiếp đến an sinh và nhu cầu nhà ở của người dân, nên cần có giải pháp tháo gỡ sớm, trước khi Luật Đất đai 2024 được điều chỉnh. 

Tại cuộc họp với các bộ, ngành và 17 địa phương về sửa các quy định liên quan tính tiền sử dụng đất, quỹ phát triển đất (Nghị định 103 và 104) hồi tháng 8, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà yêu cầu sửa quy định tiền sử dụng đất theo hướng công bằng, khoan sức cho dân, tránh gây khó khi sửa Luật Đất đai 2024.

Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà cho biết Luật Đất đai 2024 đã có bước cải cách mạnh mẽ, xuất phát từ thực tiễn và nhu cầu của người dân. Tuy nhiên, nếu các nghị định hướng dẫn không đủ rõ ràng, dễ hiểu, sẽ rất khó triển khai thống nhất tại địa phương. Ông đề nghị các bộ, ngành tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy định phù hợp với đặc thù từng vùng.

Gần đây, nhiều trường hợp xây nhầm nhà trên đất người khác làm dậy sóng dư luận như tại Hải Phòng, tại TPHCM…

Ông Võ Hồng Thắng – Phó tổng giám đốc DKRA Group – nói, việc xây nhầm nhà hay lấn ranh đất thường xuyên xảy ra, là thực trạng tồn tại ở nhiều nơi, đặc biệt những khu vực có quản lý đô thị chưa được chặt chẽ. Dù nhầm vô ý hay cố tình thì cuối cùng vẫn là vấn đề đất bị lấn chiếm.

Theo ông Thắng, quyền sử dụng đất là điều quan trọng nhất, đã được pháp luật bảo vệ. Ai xâm phạm quyền này thì đều phải xử lý theo các quy định pháp luật. Cả bên xây nhầm lẫn bên bị xây nhầm đều bị tổn hại nếu tình huống phát sinh.

Tuy nhiên, dù như thế nào, mọi công dân cũng phải tôn trọng pháp luật, tìm hiểu thật kỹ lưỡng về đất đai trước khi xây nhà. Đồng thời, để tránh các tiền lệ xấu, chuyên gia cho rằng cần có các chế tài răn đe đủ mạnh nhằm bảo vệ cao nhất quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Luật sư Nguyễn Đăng Tư – Công ty Luật TNHH TriLaw – nói khi phát hiện trường hợp xây nhầm nhà trên đất người khác, căn cứ theo quy định tại Điều 166 Bộ luật Dân sự 2015 thì chủ sở hữu có quyền kiện đòi lại tài sản của mình bằng một vụ án dân sự.

Trường hợp chủ đất bị thiệt hại do hành vi xây nhầm hoặc hành vi cố tình chiếm giữ đất của người xây nhầm thì có thể yêu cầu tòa án buộc người xây nhầm phải bồi thường thiệt hại.

Việc xây nhầm nhà trên đất người khác, tùy theo tính chất mức độ có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị xử lý hình sự.

Cụ thể, trường hợp hành vi chiếm giữ trái phép tài sản có thể bị xử lý theo Điểm đ Khoản 2 Điều 15 Nghị định 144 của Chính phủ với mức xử phạt từ 3 triệu đồng đến 5 triệu đồng.

Bên cạnh đó, quy định tại Điểm a Khoản 3, Điểm a, Điểm b Khoản 4 Điều 15 Nghị định 144 của Chính phủ còn áp dụng hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả cụ thể đối với hành vi trên. Các hình thức phạt bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính; buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện hành vi vi phạm, buộc trả lại tài sản do chiếm giữ trái phép đối với hành vi vi phạm.

Nếu trường hợp tài sản có giá trị cao từ 10 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng hoặc một số trường hợp đặc biệt khác có thể bị xử lý về hình sự về tội chiếm giữ trái phép tài sản.

Cụ thể theo Điều 176 Bộ luật Hình sự 2015 được bổ sung bởi Điểm d Khoản 1 Điều 2 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017, tội chiếm giữ trái phép tài sản được quy định:

Người nào cố tình không trả lại cho chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp hoặc không giao nộp cho cơ quan có trách nhiệm tài sản trị giá từ 10 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng hoặc dưới 10 triệu đồng nhưng tài sản là di vật, cổ vật bị giao nhầm hoặc do mình tìm được, bắt được, sau khi chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp hoặc cơ quan có trách nhiệm yêu cầu được nhận lại tài sản đó theo quy định của pháp luật, thì bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 50 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm.

Phạm tội chiếm giữ tài sản trị giá 200 triệu đồng trở lên hoặc bảo vật quốc gia, thì bị phạt tù từ 1 năm đến 5 năm.

Để tránh việc xây dựng nhầm nhà trên đất người khác, luật sư Nguyễn Đăng Tư cho rằng trước khi xây dựng, người dân nên kiểm tra kỹ hồ sơ pháp lý về đất trước khi xây dựng, đảm bảo đất có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ/sổ hồng).

Người dân cũng cần kiểm tra thông tin thửa đất: số tờ, số thửa, diện tích, loại đất, mục đích sử dụng; Đối chiếu thông tin với bản đồ địa chính tại Văn phòng đăng ký đất đai/UBND cấp xã để xác định ranh giới đúng.

Sau đó, người dân cần thuê đơn vị đo đạc chuyên nghiệp (được cấp phép) tiến hành đo vẽ hiện trạng đất, đồng thời nên mời cán bộ địa chính xã, phường và hộ liền kề cùng tham gia xác nhận ranh giới, cắm mốc giới trên thực địa và lập biên bản có chữ ký các bên.

Khi khởi công, người dân cũng nên mời cán bộ địa chính hoặc đơn vị đo đạc xuống kiểm tra lại một lần nữa; giám sát chặt chẽ việc thi công để đảm bảo công trình nằm gọn trong ranh giới thửa đất.

Sự dịch chuyển theo các trục hạ tầng lớn

Bà Dương Thùy Dung, Giám đốc điều hành CBRE Việt Nam, cho rằng bức tranh đô thị TPHCM đã có những thay đổi rõ nét sau một thập kỷ phát triển.

Nếu chỉ quan sát trong một đến hai năm, sự dịch chuyển của thị trường có thể chưa thực sự rõ ràng. Tuy nhiên, khi nhìn lại chặng đường 10 năm, có thể thấy TPHCM đã mở rộng không gian đô thị một cách mạnh mẽ.

Các dự án bất động sản không còn tập trung chủ yếu trong khu vực lõi trung tâm mà dần dịch chuyển ra ngoài theo các trục hạ tầng lớn, đặc biệt là khu vực dọc Vành đai 2, Vành đai 3.

Chuyên gia nhận định xu hướng này sẽ tiếp tục trong thời gian tới khi câu chuyện phát triển đô thị được mở rộng từ Vành đai 3 sang Vành đai 4. Hạ tầng giao thông đóng vai trò then chốt, giúp rút ngắn khoảng cách và thay đổi đáng kể khái niệm “xa – gần” trong không gian đô thị.

Khi các tuyến giao thông được hoàn thiện và kết nối đồng bộ, những dự án nằm cách trung tâm thành phố 40-50 km không còn bị xem là quá xa như trước. Điều này phản ánh sự chuyển dịch tất yếu của thị trường và cách TPHCM đang tái cấu trúc không gian phát triển đô thị trong dài hạn, đại diện CBRE nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, Ông Đinh Minh Tuấn, Giám đốc khu vực miền Nam của PropertyGuru Việt Nam, nhận định trong vòng 10 năm qua, quá trình mở rộng không gian đô thị của TPHCM không chỉ được thúc đẩy bởi gia tăng dân số mà còn đến từ sự bứt phá mạnh mẽ của hạ tầng giao thông, đặc biệt là các tuyến vành đai. Yếu tố này đã tạo ra bước ngoặt lớn, làm thay đổi căn bản bản đồ phát triển thị trường căn hộ của thành phố.

Trước năm 2015, nguồn cung căn hộ tại TPHCM chủ yếu tập trung trong khu vực Vành đai 2, xoay quanh lõi trung tâm. Khi các tuyến Vành đai 3 và Vành đai 4 từng bước được hình thành, biên độ đô thị đã được mở rộng đáng kể. Các doanh nghiệp bất động sản cũng dịch chuyển mạnh ra khu vực vùng ven, đặc biệt về phía Đông Bắc thành phố. Chỉ trong một thập kỷ, số lượng dự án căn hộ đã tăng gấp khoảng 3,2 lần, phản ánh rõ nét tác động lan tỏa của hạ tầng.

Vai trò “trung tâm duy nhất” của khu lõi đô thị dần suy giảm, nhường chỗ cho sự hình thành các cực phát triển mới. Các khu vực như TP Thủ Đức, Dĩ An, Thuận An, Thủ Dầu Một hay Nhà Bè nổi lên nhờ lợi thế kết nối từ hệ thống vành đai và hạ tầng giao thông liên vùng. Chuyên gia cho rằng chính phân khúc căn hộ (chứ không phải nhà ở thấp tầng) là động lực chủ đạo giúp TPHCM mở rộng diện tích đô thị với tốc độ nhanh và quy mô lớn.

Hạ tầng sẽ tiếp tục được kết nối và đầu tư mạnh mẽ

Theo bà Nguyễn Thị Dạ Thảo, Trưởng phòng Quản lý Đường sắt đô thị – Sở Xây dựng TPHCM, tuyến metro số 2 (Bến Thành – Tham Lương) đã hoàn tất 100% công tác giải phóng mặt bằng và dự kiến khởi công vào tháng 1 năm sau.

Sau khi hợp nhất, TPHCM quy hoạch 27 tuyến đường sắt đô thị. Trong giai đoạn 2025-2030, thành phố đặt mục tiêu đưa vào xây dựng và hoàn thành 6 tuyến metro, từng bước hình thành mạng lưới giao thông khối lượng lớn đồng bộ.

Cũng theo bà Dạ Thảo, để đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện hạ tầng đến năm 2030, TPHCM sẽ tập trung đầu tư khép kín 3 tuyến Vành đai 2, 3 và 4, đồng thời hoàn thiện hệ thống cao tốc hướng tâm nhằm tăng cường kết nối vùng, gồm các tuyến TPHCM – Chơn Thành, Biên Hòa – Vũng Tàu, TPHCM – Mộc Bài, Hồ Tràm – sân bay Long Thành…

Về tầm nhìn dài hạn, TPHCM đặt mục tiêu đến năm 2035 phát triển mạng lưới metro dài khoảng 355 km, đóng vai trò là “xương sống” cho chiến lược phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Trong giai đoạn 5 năm đầu, thành phố sẽ thí điểm phát triển TOD tại 11 vị trí quanh các nhà ga metro và các tuyến vành đai trọng điểm, hướng tới hình thành các khu đô thị tích hợp, đa chức năng.

Một điểm nhấn quan trọng trong chiến lược này là khai thác quỹ đất dọc các tuyến metro và trục giao thông lớn nhằm tạo nguồn lực tài chính cho đầu tư hạ tầng. Theo ước tính, khoảng 1.800ha đất tiềm năng có thể mang lại nguồn thu khoảng 7,8 tỷ USD, được tái đầu tư trở lại cho phát triển hạ tầng đô thị.