Tại Diễn đàn giám sát của Quốc hội, chuyên đề phát triển kinh tế xã hội, TS Trần Du Lịch, thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính – Tiền tệ quốc gia, chia sẻ nhiều băn khoăn về thị trường bất động sản ở Việt Nam.

Ông đánh giá thị trường bất động sản hiện nay không có nhà cho người thu nhập trung bình và thấp. “Sản phẩm trên thị trường hiện giống như chiếc máy bay chỉ có hạng thương gia, hạng nhất mà không có hạng phổ thông. Đây là bất cập lớn”, ông Lịch nói.

Chuyên gia này cũng lo ngại với vấn đề giá đất đang tăng quá nhanh, vượt quá khả năng chi trả của hầu hết người dân. Nguyên nhân là việc đầu cơ đất đai, chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp để đấu giá quyền sử dụng, đấu thầu dự án khiến “bong bóng” giá đất tiếp tục bị thổi phồng. Theo ông Du Lịch, vấn đề này đã “vượt sức chịu đựng của nền kinh tế và của người dân”, tạo nên vấn đề rất lớn trong quản lý để nhà nước kiến tạo phát triển.

Vì vậy, ông kiến nghị Quốc hội, các đoàn đại biểu cần tăng cường giám sát trong lĩnh vực bất động sản, nhà ở xã hội, nhà ở thương mại. Trong đó, ông đề nghị việc giám sát phải bắt đầu từ quá trình đô thị hóa; chuyển đổi mục đích đất nông nghiệp thành đất ở; quy hoạch; triển khai các dự án nhà ở thương mại. Việc này cần phải làm chặt để tránh tình trạng những khu nhà hàng trăm căn xây lên nhưng không ai ở, gây lãng phí trong khi người dân không thể mua nổi nhà.

Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA), trích dẫn thông tin từ Chính phủ, cho biết toàn quốc có 2.981 dự án vướng, tồn đọng phải giải quyết. “Lãng phí đất đai lớn nhất nằm ở đây, có trách nhiệm của nhà nước, có trách nhiệm của doanh nghiệp chứ không phải chỉ mình trách nhiệm về thể chế pháp luật”, ông nói.

Ông đồng tình khi Quốc hội đã ban hành Nghị quyết để gỡ vướng cho hàng loạt dự án ở Đà Nẵng, Khánh Hòa và TP HCM. Song, ông kiến nghị những chính sách tại nghị quyết này cần được triển khai trên nhiều địa phương khác, để giải phóng nguồn lực đất đai bị ách tắc. Đồng thời, ông cũng cho rằng Chính phủ cần bổ sung các chính sách mới khi nghiên cứu, đề xuất sửa Luật Đất đai nhằm khắc phục những khoảng trống pháp lý thời gian qua.

Với thị trường bất động sản, ông Chủ tịch HoREA cũng đồng tình đang thiếu nguồn cung về nhà ở giá trung bình, giá rẻ. Nguyên nhân chủ yếu là vướng mắc về thể chế khiến các dự án nhà ở xã hội không thu hút doanh nghiệp và các nhà đầu tư.

Ông đề nghị thời gian tới, Chính phủ đẩy mạnh diện nhà ở xã hội cho thuê. Song song với đó, Nhà nước cũng cần điều chỉnh lại cơ cấu sản phẩm thị trường bất động sản, tăng số lượng căn hộ thương mại giá rẻ; hỗ trợ người mua được vay tín dụng dài hạn với lãi suất hợp lý, ổn định theo chu kỳ dài hạn.

“Các dự án nhà ở thương mại này không cần ưu đãi về thuế, tín dụng như nhà ở xã hội, nhưng cần có cơ chế về giá để người dân có thể tiếp cận được”, ông Châu nói.

Tại tham luận, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng cho rằng văn bản quy phạm pháp luật với thị trường bất động sản còn chồng chéo, chưa thống nhất. Văn bản hướng dẫn chất lượng chưa cao, chưa dự báo hết các vấn đề phát sinh trong thực tế. Một số quy định chưa phù hợp với thực tế, chậm được rà soát, sửa đổi, bổ sung, chưa rõ ràng, chưa có quy định điều chỉnh, hướng dẫn.

Thủ tục đầu tư dự án còn phức tạp, kéo dài, thiếu liên thông, thống nhất, đồng bộ. Tiếp cận đất đai để triển khai mới các dự án bất động sản còn khó khăn. Việc nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất, chuyển mục đích sử dụng đất để thực hiện dự án nhà ở thương mại gặp vướng mắc do sự thay đổi của quy định pháp luật qua các thời kỳ, có nơi có cách hiểu khác nhau.

Tình trạng chậm định giá đất diễn ra ở nhiều địa phương, là vướng mắc chính dẫn đến nhiều dự án bị đình trệ. Nhiều dự án chưa thực hiện được các thủ tục về đầu tư xây dựng do phải chờ cơ quan quản lý nhà nước rà soát pháp lý, định giá đất.

Giai đoạn 2015-2021, thị trường bất động sản phát triển sôi động nhưng cơ cấu sản phẩm chưa hợp lý, mất cân đối cung – cầu, chủ yếu hướng tới phân khúc cao cấp và cho mục tiêu đầu tư tài chính, thiếu sản phẩm nhà ở phù hợp với khả năng chi trả của đại bộ phận người dân.

Giai đoạn 2022 -2023, thị trường suy giảm; nguồn cung giảm mạnh so với giai đoạn trước; giá bất động sản tăng cao gấp nhiều lần mức tăng thu nhập trung bình của đa số người dân; số lượng lớn dự án nhà ở gặp vướng mắc, chậm tiến độ, chậm triển khai, bị đình trệ, gây lãng phí về đất đai và nguồn vốn, làm gia tăng chi phí cho chủ đầu tư, tăng giá bán sản phẩm.

Thường trực Ủy ban đề nghị Chính phủ có giải pháp nhằm tháo gỡ, xử lý dứt điểm vướng mắc cho các dự án bất động sản, dự án nhà ở xã hội trên cả nước; tăng cường phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính gắn với kiểm soát.

Chính phủ cần thiết lập công cụ kiểm soát quyền lực của cơ quan và người có thẩm quyền trong quản lý thị trường bất động sản; sử dụng hợp lý các biện pháp để điều tiết và định hướng thị trường, các giải pháp tạo điều kiện giúp người dân tiếp cận dễ dàng hơn với nguồn cung nhà ở, khả năng tiếp cận tín dụng.

Kiểm toán trưởng Kiểm toán Nhà nước chuyên ngành II Lê Đình Thăng cho biết hiện nay Nhà nước vẫn thu thuế sử dụng đất của từng căn nhà 30-50 m2 của người dân. Nhưng một dự án hàng nghìn ha, 20 năm không triển khai, lại không có cơ chế để xử lý. Các doanh nghiệp “từ một nhà đầu tư lại thành một nhà đầu cơ” nhưng không hề bị thu thuế hàng nghìn hecta đất này.

Trong khi đó, ông Thăng nhìn nhận một dự án sau khi cấp và cho phép thực hiện trong 5 năm, nếu doanh nghiệp chậm trễ không triển khai thì phải bị thu thuế do họ đã là người sử dụng đất. Đây là một cách để thúc đẩy thị trường bất động sản. “Nếu chúng ta dạo quanh Hà Nội hoặc TP HCM, sẽ thấy có những dự án cỏ mọc rất tốt trong 20 năm nay hoặc thậm chí hơn”, ông Thăng nói. Những khu đất này trước đây có giá trị vài nghìn tỷ đồng, nhưng sau 20 năm có thể lên đến hàng trăm nghìn tỷ, trong khi Nhà nước không được bất cứ quyền lợi nào. Do đó, ông đề nghị Chính phủ nghiên cứu, cân đối chính sách thuế. Quốc hội cần một chương trình giám sát sâu với vấn đề này để có chính sách pháp luật phù hợp.

Sơn Hà

Tại tờ trình dự thảo Luật sửa đổi Luật Đất đai 2024 đang lấy ý kiến, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất bổ sung hai trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Theo đó, Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án xây dựng cấp bách cho nhiệm vụ chính trị, đối ngoại; dự án trong khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế, logistic. Các dự án quy mô lớn như khu đô thị, du lịch dịch vụ thương mại, văn hóa, thể thao do HĐND cấp tỉnh quyết định, cũng được Nhà nước hỗ trợ thu hồi đất.

Với trường hợp dự án thực hiện qua thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất, chủ đầu tư đàm phán được trên 75% diện tích hoặc người có đất, Nhà nước sẽ thu hồi phần còn lại để giao cho họ.

Lý giải đề xuất sửa đổi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết thực tế có nhiều dự án quy mô lớn, thúc đẩy phát triển địa phương, đóng góp nguồn thu lớn cho ngân sách nhưng chưa có quy định thu hồi đất, gây khó khăn cho quá trình tiếp cận đất đai và triển khai. Các dự án gồm chỉnh trang đô thị, hỗn hợp, khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế, logistic, du lịch, dịch vụ thương mại, văn hóa thể thao…

Luật Đất đai hiện hành cũng chưa có quy định về thu hồi đất với trường hợp chủ đầu tư không đạt thỏa thuận phần diện tích đất còn lại, dẫn đến vướng mắc khi cần mặt bằng cấp bách. Hệ lụy là dự án “treo”, lãng phí nguồn lực đất đai, làm chậm tiến độ đầu tư.

Liên quan đề xuất này, luật sư Phạm Thanh Tuấn, chuyên gia pháp lý bất động sản, ủng hộ cơ chế “Nhà nước thu hồi phần còn lại” khi chủ đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích hoặc người có đất. Quy định này thể hiện sự linh hoạt gắn với thực tế, có thể khơi thông cho nhiều dự án “mắc kẹt” vì không đạt được sự đồng thuận tuyệt đối của người có đất.

Tuy nhiên, việc áp dụng cơ chế này cần gắn với một số điều kiện chặt chẽ, đảm bảo lợi ích hài hòa giữa chủ đầu tư và người dân, hạn chế nguy cơ lạm dụng. Ông Tuấn cho rằng cần thiết lập mức giá trần hoặc khung giá tham chiếu làm cơ sở trong quá trình thỏa thuận, tránh tình trạng không công bằng giữa các hộ dân. Cùng với đó, tiêu chí xác định tỷ lệ 75% cũng cần được quy định rõ, như việc có loại trừ trường hợp đất tranh chấp, vắng chủ hay không.

Chuyên gia đề nghị bổ sung một cơ chế trung gian như chính quyền địa phương hoặc tổ chức độc lập làm cầu nối giữa chủ đầu tư và người dân, giúp hỗ trợ, hòa giải. Nếu các nỗ lực hỗ trợ, hòa giải không thành công, phương án Nhà nước thu hồi phần đất còn lại sẽ được xem xét.

Cũng tại dự thảo luật sửa đổi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất việc định giá đất không còn “nguyên tắc thị trường”. Thay vào đó, Nhà nước quyết định giá đất, tức là quay lại như trước khi sửa luật hồi 2024. Quy định này nhằm đảm bảo nguyên tắc Nhà nước phải thực hiện quyền kiểm soát, quyết định giá đất trên thị trường sơ cấp, giúp bảo đảm ổn định thị trường bất động sản.

Tại hội nghị hôm 10/7, Thủ tướng Phạm Minh Chính cho biết Chính phủ sẽ đề xuất sửa đổi Nghị quyết 18, làm cơ sở sửa Luật Đất đai 2024 nhằm khắc phục bất cập về thu hồi đất, tài chính đất đai, kiểm soát giá đất. Một số nội dung được Thủ tướng yêu cầu nghiên cứu sửa đổi gồm hoàn thiện chính sách quản lý, sử dụng đất; giá đất, tài chính đất đai; chính sách giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất…

Ngọc Diễm

Thảo luận về dự thảo nghị quyết thí điểm chính sách đặc thù phát triển nhà xã hội ngày 24/5, đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân (Phó chủ tịch Liên đoàn Lao động tỉnh Bình Dương) nói người lao động ai cũng ước mơ có mái nhà nhỏ để an cư, yên tâm làm việc.

Tuy nhiên nhìn vào thị trường bất động sản và mức tiền lương cũng như chi phí tiêu dùng tăng liên tục thì hy vọng sở hữu nhà xã hội đối với họ rất xa vời. “Luật Nhà ở đã ban hành chính sách, nhưng với mức thu nhập trên dưới 10 triệu đồng mỗi tháng, cộng với tiền ăn, tiền học cho con, viện phí, điện nước, tiền thuê nhà, việc được tiếp cận nhà ở xã hội là ngoài tầm với”, bà Trân nói.

Cùng với đó, tiêu chí, quy trình, thủ tục được xét duyệt đưa ra không dành cho những người có mức thu nhập thấp. Bà Trân nói nhiều người muốn đăng ký nhưng đành từ bỏ vì không đủ điều kiện hoặc không dám gánh thêm nợ trong cuộc sống vốn đã quá chật vật.

Đại biểu Trân kiến nghị Quốc hội xem xét bổ sung các cơ chế hỗ trợ thiết thực như trợ giá, bù giá từ ngân sách nhà nước hoặc quỹ nhà ở quốc gia, đảm bảo giá nhà, giá thuê tương xứng với thu nhập thực tế của người lao động. Cơ quan soạn thảo cần bổ sung quy định về giá trần hoặc giá sàn nhà ở xã hội theo từng khu vực.

Nữ đại biểu kiến nghị phân biệt giữa các vùng có nhu cầu nhà ở xã hội khác nhau. Trong đó, dự thảo cần phân loại địa phương theo nhóm có nhu cầu cao, trung bình, thấp theo mật độ dân số để phân bổ nguồn lực quỹ phù hợp, tránh dàn trải.

Đại biểu Tạ Văn Hạ, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa – Xã hội, dự đoán sau khi hoàn thành sáp nhập tỉnh thành, nhu cầu nhà ở xã hội lại tăng lên. Tuy nhiên, do phần cung hạn chế nên giá nhà ở vẫn quá cao so với thu nhập của người thuộc diện được mua nhà ở xã hội.

“25 triệu một m2 với người thu nhập thấp từ 15 hoặc dưới 15 triệu là rất khó. Hay giá thuê nhà hiện nay cao nhất là lên mức 200.000 đồng/m2 thì một nhà 30 m2 phải 6 triệu/tháng”, ông Hạ nói.

Theo đại biểu Hạ, người cần nhà ở xã hội chủ yếu là lao động trẻ vừa mới ra trường. Lương thấp, nghề nghiệp công việc bấp bênh họ rất khó khăn tiếp cận. Vì vậy, cần tăng cường xây dựng các dự án nhà xã hội cho thuê. Nhà nước có chính sách hỗ trợ người lao động thực sự tiếp cận nhà cho thuê với giá phù hợp.

Đại biểu Thạch Phước Bình, đoàn Trà Vinh, cũng đồng tình giá bán và giá thuê nhà ở xã hội chưa thực sự hợp lý. Pháp luật quy định không tính tiền sử dụng đất vào giá bán nhà ở xã hội nhưng trên thực tế giá bán vẫn cao, không phù hợp với thu nhập của nhiều người lao động. Mà nguyên nhân, theo đại biểu là cơ chế kiểm soát giá thiếu hiệu quả.

Ví dụ, nhà ở xã hội tại một số đô thị lớn giá gần 25 triệu đồng mỗi m2, cao hơn khả năng chi trả của đa số người lao động. Việc kiểm soát chuyển nhượng nhà ở xã hội còn lỏng lẻo, một số kẽ hở trong thời hạn và điều kiện chuyển nhượng đã để nảy sinh tình trạng trục lợi chính sách, đầu cơ nhà ở xã hội tinh vi. Bên cạnh đó, báo cáo của Kiểm toán nhà nước năm 2022 cũng chỉ ra có dấu hiệu gộp khống chi phí vào giá nhà ở xã hội tại một số địa phương.

Đại biểu Bình đề nghị dự thảo bổ sung cơ chế minh bạch hóa quy trình xác định giá, tăng cường giám sát độc lập để đảm bảo đúng chi phí đầu tư và đúng đối tượng thụ hưởng. Cụ thể, cần bắt buộc công khai chi tiết phương án giá bán, giá thuê mua nhà ở xã hội trên Cổng thông tin điện tử của tỉnh, tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư và người lao động trước khi phê duyệt.

Quốc hội sẽ bấm nút thông qua Nghị quyết thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội vào 29/6, ngày cuối cùng của kỳ họp.

Sơn Hà