Giữa những dãy nhà bốn, năm tầng là sân chơi, hàng nước, quán xá. Trên cao là rừng ban công “ba lô” và những ô cửa tò vò lọt giữa mạng dây phơi, mở ra không gian chung với đủ màu sắc và mùi vị của đời sống xóm giềng.

Nhìn chung, các khu tập thể (KTT) có lịch sử đặc thù, kiến trúc đặc trưng và lối sống cộng đồng đặc sắc. Lối sống “tập thể” kiểu “làng trong đô thị” đại diện cho thời kỳ khẩn trương tái thiết đất nước sau hòa bình lập lại.

Việt Nam hiện có hơn 2.500 khối tập thể cũ, nhiều khu đã quá niên hạn sử dụng 50-70 năm, tiềm ẩn nguy cơ sụp đổ. Hạ tầng kỹ thuật – cấp thoát nước, điện, phòng cháy chữa cháy – không còn đáp ứng nhu cầu; hạ tầng xã hội gồm y tế, văn hóa, giáo dục, thể thao, thương mại, dịch vụ công cộng, cây xanh cũng thiếu. Hà Nội có nhiều nhà cũ nhất với khoảng 1.580 tòa. Hơn 200 tòa cấp độ nguy hiểm D cần di dời khẩn cấp nhưng tỷ lệ xây lại chỉ đạt 1,2% do vướng mắc bồi thường tái định cư và thiếu ngân sách.

Những đề xuất cải tạo tại các quận Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng và Cầu Giấy hiện nay dường như đều theo hướng thay thế dần các khối nhà cũ bằng vài tháp ở cao tầng, tăng sức hấp dẫn nhà đầu tư bằng việc đặc cách nâng số tầng cao giới hạn lên gấp đôi quy định, và chủ trương không tăng quy mô dân số. Quỹ đất dư sẽ dành một phần cho hạ tầng kỹ thuật và xã hội, một phần cho cây xanh, và một phần không nhỏ cho đất thương mại để thu hút vốn đầu tư theo hướng đối ứng.

Còn tôi có giấc mơ: Việt Nam sẽ tái thiết các KTT cũ với tầm nhìn trăm năm để trở thành các chung cư “2.0” theo một số mô hình đột phá, tiên tiến, bền vững toàn diện về môi trường, văn hóa xã hội và kinh tế. Đặc biệt, mỗi khu sẽ trở thành những lá phổi xanh mới cho đô thị. Đây thực sự là cơ hội lớn, trong bối cảnh diện tích cây xanh trên đầu người tại Hà Nội chỉ chừng 2 m² và TP HCM là 0,6 m², thiếu quá xa so với mức tiêu chuẩn 10 m² mà Liên Hợp Quốc khuyến nghị. Nhưng tôi cũng lo lắng sức ép tiến độ và tư duy “truyền thống” sẽ đi theo cách làm quen thuộc, và mỗi lần có “tháp” (trên 40 tầng) mới hiện ra trong các đề xuất là dân đã lo cho hạ tầng giao thông, cấp thoát nước quá tải, hay an toàn phòng cháy chữa cháy.

Trong bối cảnh đất nước vươn mình và hội nhập quốc tế sâu rộng, cần đặt những câu hỏi nền tảng nhất như: Tầm nhìn trăm năm đột phá nào? Các mô hình cải tạo hay xây mới khu ở tiên tiến và bền vững trên thế giới ra sao? Về tài chính, có những yếu tố nào gia tăng giá trị cho bất động sản ngoài quỹ đất thương mại “bám đường”?

Hãy cùng nhìn ra thế giới và học hỏi một số tiền lệ nổi tiếng mà trong khuôn khổ hạn hẹp chỉ xin giới thiệu đại diện.

Ở châu Á, các khu nhà ở xã hội điển hình ở Singapore (thường gọi là HDB) xây dựng từ thập niên 1960 đã cho thấy cách quy hoạch khôn ngoan. Mặt đường là các tòa đỗ xe thấp tầng, với tầng trệt dành cho thương mại, nhà trẻ, sinh hoạt cộng đồng. Tầng mái dành cho giàn pin mặt trời và vườn nông nghiệp cộng đồng, vừa gắn kết xóm giềng vừa thêm mảng xanh. Các tòa ở cao tầng lùi vào trong, giảm ồn và bụi đường. Singapore có quy định các nhà phát triển bất động sản lấy đi bao nhiêu diện tích cây xanh trên mặt đất sẽ phải đền bù bấy nhiêu diện tích mảng xanh trên các vườn trên cao và vườn mái, để luôn giữ quốc đảo là một “Thành phố trong Vườn” (City in a Garden).

Những khu ở xây mới kiểu hình mẫu với quy mô khoảng 200.000 dân như Punggol (khu đô thị sinh thái đầu tiên, đã hoàn thành) và Tengah (mới xây một phần) mang tầm nhìn chiến lược về đô thị sinh thái, thông minh và bền vững. Punggol nổi bật với mô hình “Water Town” (khu đô thị sông nước), với “Punggol Waterway” là con sông uốn lượn như trục xương sống xanh nối các khu ở, hệ thống giao thông xanh gồm xe điện nhẹ trên cao (LRT), đường đi dạo và đạp xe. Các khối nhà ở cao 14-16 tầng, tối đa 18 tầng. Còn khu Tengah có thương hiệu “Forest Town” (khu đô thị trong rừng), với công viên trung tâm, hành lang xanh và vùng lõi cấm xe hơi. Các khối nhà chủ yếu cao 12-13 tầng, tối đa 16 tầng. Cả hai khu đều triển khai nhiều công nghệ thông minh như thu gom rác tự động, làm mát tập trung và năng lượng mặt trời, hướng tới các tòa nhà trung hòa carbon.

Ở châu Âu, Hammarby Sjöstad tại Stockholm, Thụy Điển là hình mẫu về khu đô thị sinh thái bền vững. Tái thiết từ một khu công nghiệp cũ ven hồ, Hammarby được quy hoạch với mật độ vừa phải, các khối ở cao 4-6 tầng, tỷ lệ thân thiện với con người và cảnh quan, nhưng vẫn đủ cho 25.000 cư dân. Các khối nhà bố trí mở, có không gian xanh và mặt nước, chiếu sáng tự nhiên và thông gió tốt. Các chức năng đan xen hiệu quả, với nhà ở, thương mại, dịch vụ, trường học và không gian công cộng trong bán kính đi bộ. Về môi trường, Hammarby đưa ra mô hình “vòng tuần hoàn sinh thái đô thị”, quy hoạch năng lượng, nước, rác thải và giao thông thành hệ thống khép kín – sử dụng năng lượng mặt trời, phân loại rác tại nguồn và tái chế. Phần lõi nhiều không gian mở và giao thông xanh như đi bộ, đạp xe kết hợp giao thông công cộng. Về xã hội, dự án khuyến khích cộng đồng tham gia vào quá trình quy hoạch để có giải pháp bền vững và phù hợp nhất. Về kinh tế, đầu tư hạ tầng xanh và công trình tiết kiệm năng lượng giúp nâng cao giá trị bất động sản.

Ở Mỹ, dự án Harbor Point tại Boston cải tạo từ khu Columbia Point, là một khu chung cư xuống cấp, cô lập và trị an kém, thành một cộng đồng sống động và bền vững. Quy hoạch lại với mật độ vừa phải, chiều cao công trình 3-5 tầng, mở các kết nối giao thông và tạo không gian xanh ven biển. Khoảng 25% căn hộ dành cho người thu nhập thấp, xen kẽ với hộ trung lưu, tạo cộng đồng đa dạng và ổn định. Mô hình hợp tác công – tư giúp tăng giá trị bất động sản và cải thiện chất lượng sống.

Các dự án trên đây đem lại những bài học quy hoạch đô thị quan trọng: Áp dụng quy trình quy hoạch thiết kế tham dự – với sự tham gia của người dân và các bên liên quan trong suốt hành trình, chiều cao và tỷ lệ công trình thân thiện với con người và cảnh quan, lồng ghép không gian xanh và mặt nước vào khu dân cư mật độ cao, xây dựng hạ tầng cho giao thông xanh, và phần nào thúc đẩy mô hình “live-work-play” (sống – làm việc – vui chơi) tại chỗ để giảm đi lại, nhờ đó giảm phát thải từ giao thông.

Trở lại bối cảnh Việt Nam, việc cải tạo KTT cũ không chỉ đơn thuần là quy hoạch lại các tòa nhà, mà cần có tầm nhìn chiến lược và mô hình đột phá và bền vững. Tầm nhìn là tư tưởng lớn nhất dẫn dắt chiến lược phát triển, thí dụ Hà Nội sẽ thành thành phố toàn cầu và sinh thái, Thủ Đức thành thành phố thông minh và tương tác cao.

Về môi trường, các khu cải tạo cần trở thành những “lá phổi xanh” của thành phố. Không chỉ mảng xanh trên mặt đất như công viên, vườn hoa, hành lang xanh, mà cả những vườn trên cao, vườn mái và tường cây xanh trên các công trình mới đều đóng góp cho lá phổi sinh thái này.

Về xã hội, khác với các dự án xây mới, các KTT đã có cộng đồng lâu đời và đặc trưng riêng, lại được tái định cư tại chỗ, nên cần phát huy bản sắc từng khu và tạo các không gian cộng đồng mới hiện đại. Có thể chọn ra một trong các KTT, trong đó bảo tồn (có gia cố) một tòa tập thể cũ đại diện làm di sản kiến trúc xã hội chủ nghĩa thời hậu chiến, bên trong là các quán nhỏ xinh phong cách sáng tạo và bảo tàng căn hộ thời bao cấp để phục vụ tham quan và làm phim trường.

Về kinh tế, mô hình cải tạo cần giúp tăng giá trị bất động sản qua các yếu tố mới. Tư duy quy hoạch sao để tạo quỹ đất thương mại bám đường (kiểu “cận lộ” truyền thống) là chưa đủ. Tôi đề xuất tư duy mới – “nhất cận lục, nhị cận lam, tam cận trạm” – tức là nhà ở sẽ có giá trị cao hơn nếu gần không gian xanh (lục), gần mặt nước (lam) và gần các bến tàu xe (trạm) của hệ thống giao thông công cộng theo mô hình TOD tiên tiến. Bộ yếu tố giúp tăng giá trị bất động sản và sức hấp dẫn của môi trường sống này không mới, nhưng chưa được đẩy lên thành tầm nhìn cho các dự án.

Các ví dụ quốc tế đã giới thiệu đều “cận lục, cận lam, cận trạm” . Tuy nhiên, nếu nói điều gì nổi bật nhất để tạo bản sắc và thương hiệu riêng, thì Tengah Forest Town tiêu biểu cho “cận lục”, Punggol Watertown tiêu biểu cho “cận lam”, và tất cả đều “cận trạm”. Để hình dung “cận lục” giá trị cỡ nào, theo thống kê ở thị trường New York, những bất động sản có “view” ra Central Park có giá cao hơn khoảng 25-40% so với những căn không có view này. Trong các phương án tái thiết, ta có thể chủ ý quy hoạch một vài tòa và các căn hộ “cận lục, cận lam” hoặc có view ra đó để làm căn hộ thương mại (không phục vụ tái định cư), qua đó có thêm nguồn vốn thực thi dự án. Nếu cư dân muốn ở những căn này phải trả tiền ngang giá thị trường.

Về tổ chức thực hiện, thay vì dành ngân sách nhỏ lẻ lập quy hoạch chi tiết 1/500 cho từng KTT và ra kết quả mờ nhạt, thiếu tính tổng thể (giả định trung bình 800 triệu đồng/khu như Trung Tự được duyệt, thì 76 khu cần 60 tỷ), thành phố nên dành khoảng 10 tỷ cho tổ chức thi quy hoạch theo quy trình tham dự kèm trưng cầu dân ý để ra tổng thể chiến lược phát triển cho 76 KTT (giúp các khu “phân vai” và “hô ứng” nhau) và tìm ra 4-5 mô hình “khu chung cư 2.0” đột phá. Mỗi KTT sẽ chọn mô hình 2.0 phù hợp nhất dựa trên bối cảnh của mình, và số tiền ngân sách còn lại (trung bình 650 triệu/khu) dành cho quy hoạch thiết kế 1/500 (tùy biến hóa) từ mô hình được chọn.

Tóm lại, các mô hình tái thiết đô thị thành công trên thế giới đều áp dụng quy trình tham dự để đưa ra tầm nhìn chiến lược, phát triển bền vững về môi trường, xã hội và kinh tế, kết hợp yếu tố sinh thái và thông minh, đồng thời bảo tồn một số giá trị truyền thống theo hướng “vị nhân sinh”.

Nếu học hỏi sáng tạo từ những bài học này, có thể kỳ vọng vào một cuộc cách mạng tái thiết đô thị đột phá, cải thiện mạnh mẽ hình ảnh các đô thị lớn và nâng cao đời sống của hàng trăm nghìn cư dân.

Tô Kiên

Nội dung trên được nêu trong Nghị định 192 về một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội, có hiệu lực từ 1/7.

Theo đó, chủ đầu tư được tự quyết định giá bán, thuê mua nhà ở xã hội, căn cứ vào phương pháp xác định giá và lợi nhuận định mức. Họ được thuê tư vấn về quản lý chi phí đầu tư xây dựng để thẩm tra trước khi duyệt giá bán.

Chủ đầu tư cần gửi hồ sơ xây dựng giá bán về Sở Xây dựng. Sau đó, giá này sẽ được công khai trên cổng thông tin điện tử của UBND tỉnh, Sở. Họ cũng phải thực hiện kiểm toán, quyết toán chi phí đầu tư, gửi hồ sơ này về Sở Xây dựng, sau 180 ngày nghiệm thu hoàn thành công trình.

Trong vòng 1 tháng, Sở sẽ có ý kiến về giá bán, thuê mua dự án. Nếu giá theo kết quả kiểm tra của Sở cao hơn mức chủ đầu tư đã ký hợp đồng, họ không được thu thêm phần chênh lệch của khách hàng. Nếu thấp hơn, phần chênh lệch giá này sẽ được hoàn trả cho người mua.

Cũng theo Nghị định, chủ đầu tư không được thu quá 95% giá trị hợp đồng trước khi người mua được cấp sổ đỏ.

Theo quy định trước đây, giá bán nhà xã hội do chủ đầu tư xác định trên cơ sở tính đủ các chi phí để thu hồi vốn đầu tư, lãi vay (nếu có) và lợi nhuận định mức (tối đa 10%). Giá bán được UBND cấp tỉnh thẩm duyệt, không tính các khoản ưu đãi của Nhà nước. Đây là giá chính thức để khách hàng ký hợp đồng mua bán, thuê mua với chủ đầu tư.

Nghị định 192 cũng bổ sung các biện pháp kiểm soát, phòng ngừa trục lợi chính sách nhà xã hội. Theo đó, chủ đầu tư chịu trách nhiệm về mức độ chính xác của hồ sơ quyết định giá bán, thuê mua. Họ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu vi phạm, tùy mức độ.

Bộ Quốc phòng, Bộ Công an được giao kiểm tra, xử lý chủ đầu tư nhà ở xã hội chậm triển khai, không bảo đảm chất lượng công trình.

Năm nay, Thủ tướng giao chỉ tiêu cả nước cần xây xong hơn 100.000 căn nhà xã hội. Với Hà Nội và TP HCM, chỉ tiêu hoàn thành nhà xã hội năm nay lần lượt 4.670 căn và gần 2.900 căn.

Thời gian qua, Chính phủ đã có nhiều động thái tháo gỡ các vướng mắc phát triển nhà xã hội. Nghị quyết 201 thí điểm một số cơ chế đặc thù có hiệu lực từ 1/6 đã góp phần cắt giảm, cải cách thủ tục hành chính, tháo gỡ nhiều vướng mắc cho chủ đầu tư phát triển loại nhà ở này.

Về vốn tín dụng, lãi vay mua nhà ở xã hội cho người dưới 35 tuổi còn 5,9% một năm, tới hết 2025. Mức lãi vay của chủ đầu tư cũng giảm còn 6,4% đến cuối năm nay.

Ngọc Diễm

Trong văn bản góp ý về dự thảo thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội gửi Thủ tướng, Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA) đề xuất bổ sung quy định cho phép doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã trong khu công nghiệp được phép tự đầu tư xây dựng nhà lưu trú công nhân. Các chi phí đầu tư xây dựng nhà ở và thuê nhà lưu trú cho công nhân cũng cần được công nhận là chi phí hợp pháp, hợp lệ và được hạch toán vào chi phí sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Đồng thời, HoREA đề xuất mở rộng quy định cho doanh nghiệp trong các khu công nghiệp được thuê nhà ở xã hội, nhà lưu trú công nhân của các chủ đầu tư xây dựng ngoài phạm vi khu công nghiệp.

Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch HoREA, cho biết hiện nay Luật Nhà ở 2023 chỉ quy định doanh nghiệp được phép thuê nhà lưu trú công nhân trong khu công nghiệp để bố trí cho công nhân thuê lại. Không có quy định về trường hợp doanh nghiệp muốn thuê nhà ở xã hội ngoài khu công nghiệp có được phép hay không. Bên cạnh đó cũng chưa quy định cho phép doanh nghiệp trong khu công nghiệp được tự đầu tư xây nhà lưu trú cho người lao động đang làm việc tại doanh nghiệp của mình ở.

Nhu cầu nhà ở của công nhân lao động trong các khu công nghiệp hiện nay rất lớn nhưng nguồn cung nhà ở xã hội, nhà lưu trú quá ít, không phải đối tượng nào cũng được tiếp cận. Nhà ở thương mại lại có giá quá cao. Do đó, Hiệp hội mong muốn Chính phủ nghiên cứu hỗ trợ chính sách để giúp doanh nghiệp sản xuất dù không kinh doanh bất động sản nhưng được phép tự tạo lập chỗ ở cho lao động của mình.

Hiệp hội nhấn mạnh, việc bổ sung các quy định này sẽ tạo cơ sở pháp lý cho doanh nghiệp, hợp tác xã chủ động hơn trong việc giải quyết vấn đề nhà ở cho người lao động. Nếu doanh nghiệp được phép tự xây dựng nhà ở cho lao động sẽ giúp các dự án nhà lưu trú này bán cho đúng người, giúp lao động an tâm gắn bó, góp phần giải quyết được bài toán nhân lực cho doanh nghiệp, góp phần cải thiện điều kiện nhà ở công nhân, thúc đẩy sự phát triển bền vững của các khu công nghiệp.

Bên cạnh đó, HoREA cũng đề nghị cơ chế hỗ trợ tài chính phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp tham gia xây dựng nhà lưu trú công nhân, bao gồm các ưu đãi về thuế, tiếp cận vốn vay ưu đãi hoặc cơ chế đối ứng từ nhà nước nhằm giảm gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp.

Trước đó, nhiều doanh nghiệp cũng đã đề xuất được mua đất, xây nhà và bán trả góp cho lao động của mình. Tức là doanh nghiệp bỏ tiền ra xây dựng, người lao động sau khi nhận nhà hàng tháng trích lương trả dần. Cách làm này giúp lao động có nhà nhưng rào cản lớn nhất hiện nay là thủ tục pháp lý.

Hỗ trợ chỗ ở cho lao động cũng là cách mà nhiều doanh nghiệp được tuyên dương trong chương trình thực hiện bên cạnh các chính sách phúc lợi khác để giữ chân người lao động. Một số doanh nghiệp đã chủ động xây dựng nhà lưu trú công nhân như Công ty Nissei Electric Việt Nam (Khu chế xuất Linh Trung 1, TP Thủ Đức) với 285 phòng tập thể, phục vụ chỗ ở cho 2.280 công nhân. Tương tự, Công ty Etemal Prowess Việt Nam (quận 12) cũng đầu tư nhà lưu trú cho công nhân của mình. Hay Công ty Thiên Phát đầu tư xây dựng dự án nhà lưu trú công nhân Khu chế xuất Linh Trung 2, quy mô 368 căn hộ, diện tích 35 m2 mỗi căn, phục vụ nhu cầu của công nhân. Giá thuê hiện tại là 2,2 triệu đồng mỗi căn, trong đó 80% là căn hộ gia đình, 20% là phòng tập thể.

Tính đến quý II/2024, TP HCM hiện có 18 khu công nghiệp với gần 1.700 doanh nghiệp, sử dụng ít nhất 320.000 lao động. Riêng công nhân làm trong các nhà máy, toàn thành phố có hơn 1,3 triệu người. Đến nay, thành phố chỉ có 16 nhà lưu trú dành cho công nhân đáp ứng chỗ ở gần 22.000 người. Số lao động còn lại phải thuê trọ hoặc ở nhờ nhà người quen. Diện tích phòng trọ phổ biến ở mức 12 m2, có 2-3 người sinh sống, mỗi người mất 15-20% thu nhập cho chỗ ở.

Từ năm 2021 đến nay, thành phố đưa vào sử dụng 6 dự án với quy mô 2.700 căn hộ và đang thi công 4 dự án với 3.000 căn hộ. Từ nay đến 30/4, thành phố tập trung tháo gỡ vướng mắc, hoàn tất các thủ tục để khởi công thêm 5-6 dự án nhà ở xã hội quy mô khoảng 8.000 căn.

Phương Uyên