Nội dung trên được nêu trong Nghị quyết 201 thí điểm về một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội. Theo đó, các dự án đầu tư nhà xã hội cho lực lượng vũ trang bằng vốn ngoài ngân sách sẽ được giao chủ đầu tư không thông qua đấu thầu, áp dụng từ 1/7.

Thẩm quyền giao chủ đầu tư làm nhà ở xã hội thuộc về UBND cấp tỉnh, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an. Trong đó, hai bộ được chấp thuận chủ trương đồng thời giao chủ đầu tư làm nhà xã hội cho lực lượng vũ trang sau khi UBND tỉnh thống nhất vị trí khu đất làm dự án.

Việc chọn chủ đầu tư phải đáp ứng điều kiện như vốn chủ sở hữu không thấp hơn 20% tổng vốn đầu tư dự án dưới 20 ha và không thấp hơn 15% với dự án trên 20 ha. Doanh nghiệp cần bảo đảm tỷ lệ dư nợ tín dụng, dư nợ trái phiếu doanh nghiệp trên số vốn chủ sở hữu.

Nếu có hai doanh nghiệp trở lên đăng ký làm chủ đầu tư, tiêu chí ưu tiên gồm kinh nghiệm thực hiện dự án nhà ở, năng lực tài chính và tiêu chí khác.

Như vậy quyết định giao chủ đầu tư không qua đấu thầu sẽ thay thế thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư. Đây là căn cứ để nhà nước giao đất, cho thuê đất và cho phép chuyển mục đích sử dụng đất.

Quy định trên được Bộ Xây dựng đánh giá sẽ giúp rút ngắn khoảng 200 ngày, tương đương 70% thời gian hiện nay. Từ đó, Nhà nước có thể thu hút được nhiều nguồn lực tham gia đầu tư nhà xã hội, giúp tăng nguồn cung và đảm bảo chính sách an sinh.

Nghị quyết 201 cũng tạo cơ chế ưu đãi để thu hút doanh nghiệp như miễn bước lập, thẩm định và phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch chi tiết, tiết kiệm thêm khoảng 65 ngày. Các gói thầu xây dựng được phép áp dụng chỉ định thầu rút gọn, không cần đấu thầu rộng rãi. Các dự án sử dụng thiết kế mẫu hoặc thiết kế điển hình được miễn giấy phép xây dựng.

Chủ đầu tư được phê duyệt giá bán, giá thuê mua nhà ở xã hội, không cần Sở Xây dựng thẩm định. Sau khi bàn giao, họ sẽ thực hiện kiểm toán, quyết toán và gửi hồ sơ cho Sở kiểm tra.

Tháng 4/2023, Thủ tướng đã phê duyệt đề án đầu tư ít nhất một triệu căn nhà xã hội cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp đến 2030. Năm ngoái, đề án đặt mục tiêu cả nước phát triển 130.000 căn. Tuy nhiên, theo báo cáo từ Bộ Xây dựng, dù nỗ lực, các địa phương chỉ hoàn thành được 21.000 căn, tương ứng hơn 16% kế hoạch.

Năm nay, Thủ tướng giao chỉ tiêu cả nước cần xây xong hơn 100.000 căn nhà xã hội. Với Hà Nội và TP HCM, chỉ tiêu hoàn thành nhà xã hội năm nay lần lượt 4.670 căn và gần 2.900 căn.

Ngọc Diễm

TP HCM đang tính cho người dân đăng ký xây dựng thay vì phải xin cấp phép tại các khu vực có quy hoạch rõ ràng, từ 1/7. Động thái này đưa ra sau yêu cầu của Thủ tướng về cắt bỏ thủ tục hành chính không cần thiết, gồm cấp phép xây dựng hồi cuối tháng 5.

Theo quy định hiện hành, hai nhóm công trình phải thực hiện cấp phép xây dựng gồm dự án bất động sản (nhà ở thương mại, cao ốc, chung cư, nhà máy thuộc khu công nghiệp) và nhà riêng lẻ trong khu dân cư ở đô thị.

Với nhà ở riêng lẻ, việc miễn cấp phép hay chuyển đổi sang đăng ký xây dựng còn nhiều băn khoăn khi quy hoạch chưa đồng bộ, thiếu công cụ công nghệ. Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA), cho biết năm 2018, TP HCM từng thí điểm miễn giấy phép xây dựng với nhà riêng lẻ tại phường Tân Quy, quận 7. Điều kiện là phải có quy hoạch 1/500 (quy hoạch cụ thể, cơ sở để được cấp giấy phép xây dựng) của phường, nhưng thực tế chưa có nên việc thí điểm không thể triển khai.

Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là quy hoạch chi tiết 1/2.000 (bản đồ tổng mặt bằng sử dụng, cơ sở làm quy hoạch 1/500 và duyệt giấy phép xây dựng) chưa phủ kín toàn đô thị. Trong khi đó, đề xuất trước đây yêu cầu đất phải nằm trong quy hoạch 1/500 hoặc có thiết kế đô thị mới được miễn giấy phép.

Tại nhiều nước trên thế giới, chuyên gia cho rằng giấy phép xây dựng không cần thiết vì họ có nền tảng quy hoạch và quản lý đô thị vững chắc, đặc biệt là hệ thống quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị đầy đủ.

“Chỉ cần truy cập vào thông tin quy hoạch của lô đất, người dân biết rõ mọi chỉ tiêu từ số tầng, mật độ xây dựng…”, ông nói.

Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP HCM, việc cắt giảm thủ tục cấp phép có thể gặp thách thức do đặc điểm mật độ dân cư dày, nhà ở không đồng bộ về diện tích, lộ giới, ranh giới và kết cấu. Có nhiều năm kinh nghiệm tư vấn xây dựng, đầu tư các công trình tại TP HCM, chuyên gia bất động sản Lê Quốc Kiên nhìn nhận nếu người dân chỉ đăng ký xây dựng mà không có khâu thẩm tra trước, rủi ro về pháp lý khi hậu kiểm rất cao. Việc xử lý, khắc phục sai phạm cũng phức tạp, tốn nguồn lực hơn.

“Quy hoạch chi tiết – cơ sở thay thế cấp phép, hiện chưa đầy đủ tại nhiều khu dân cư, nhất là nhà trong ngõ, hẻm, dễ dẫn đến xây dựng tự phát, sai lệch và tranh chấp”, ông Kiên cho hay.

Cùng quan điểm, ông Lê Văn Thịnh, nguyên Trưởng phòng Giám định 1, Cục Giám định Nhà nước về chất lượng công trình xây dựng (Bộ Xây dựng), cho rằng những công trình không phép hoặc “lách luật” thường vi phạm nghiêm trọng về chiều cao, mật độ, khoảng lùi, kiến trúc mặt ngoài… Trong khi việc xử lý, khắc phục các công trình đã hoàn thành (thường nằm sâu trong ngõ, hẻm) gặp nhiều khó khăn.

Tại Hà Nội, sau cuộc tổng kiểm tra gần 70.000 công trình vào tháng 12/2023, Sở Xây dựng ghi nhận 7.300 nhà không phép, 2.300 nhà sai phép, trong đó có 385 chung cư mini. Các tòa chung cư mini thường có quy mô 5-10 tầng, nằm xen kẽ ở các khu có mật độ dân cư đông.

Ông Thịnh nhìn nhận nếu bỏ giấy phép với các công trình riêng lẻ, việc kiểm soát trật tự xây dựng sẽ hoàn toàn dựa vào thanh, kiểm tra. Trong khi lực lượng này đang quá tải, dẫn đến nguy cơ gia tăng vi phạm, tranh chấp và hợp thức hóa sai phạm. Hệ lụy là phá vỡ quy hoạch, mất mỹ quan đô thị, ảnh hưởng đến hạ tầng kỹ thuật xung quanh.

Để việc miễn giấy phép xây dựng khả thi với cả công trình riêng lẻ, các chuyên gia kiến nghị cần hoàn thiện quy hoạch, quản lý đô thị và tăng áp dụng công nghệ số.

Chủ tịch HoREA khuyến nghị hệ thống quy hoạch cần triển khai đồng bộ, công khai và thường xuyên cập nhật. Người dân có thể dễ dàng tiếp cận thông tin và phải tự chịu trách nhiệm nếu xây sai phép. Cơ quan quản lý cũng cần tăng cơ chế kiểm soát thị trường dựa trên nền tảng công nghệ cao, ví dụ quản lý bằng mã số công trình với cơ sở dữ liệu liên thông.

Ở góc độ khác, ông Lê Văn Thịnh cho rằng thay vì cắt bỏ hoàn toàn thủ tục cấp phép xây dựng, hướng đi đúng là đổi mới quy trình cấp phép, ứng dụng công nghệ số và nâng cao năng lực quản lý hậu kiểm.

“Thủ tục cấp phép nên áp dụng mạnh mẽ công nghệ số, tích hợp quy hoạch, dữ liệu đất đai, phòng cháy chữa cháy, kiến trúc… trên một nền tảng. Từ đó doanh nghiệp, người dân có thể xin cấp phép trực tuyến, giám sát được quy trình và thời hạn giải quyết”, ông Thịnh nêu.

Với các dự án bất động sản đã có quy hoạch chi tiết 1/500, các chuyên gia ủng hộ đề xuất giảm thủ tục cấp phép xây dựng.

Theo quy định, sau khi quy hoạch chi tiết 1/500 được duyệt, chủ đầu tư phải lập, duyệt thiết kế cơ sở; trình thẩm định thiết kế kỹ thuật và xin cấp giấy phép xây dựng. Ông Lê Hữu Nghĩa, Tổng giám đốc Công ty Bất động sản Lê Thành, cho rằng các bước này có nội dung tương tự với quy hoạch 1/500, gồm yêu cầu về tầng cao, mật độ xây dựng, khoảng lùi…

Ông nói, bản chất các thủ tục trên lặp lại nhau nhưng doanh nghiệp mất thêm nhiều tháng để chờ đợi, hoàn thiện. Do đó, ông Thành ủng hộ đề xuất bỏ giấy phép xây dựng tại các khu vực đã có quy hoạch chi tiết để giảm bớt thủ tục, tiết kiệm thời gian.

Tương tự, ông Lê Hoàng Châu nhìn nhận thủ tục cấp phép xây dựng hiện còn nhiều bất cập. Đơn cử dự án đã được duyệt quy hoạch chi tiết 1/500 song phải xin phép xây dựng khi san lấp mặt bằng, thi công đường giao thông, hồ cảnh quan… khiến tiến độ triển khai kéo dài, tốn kém nguồn lực.

“Cần loại bỏ các giấy phép con để hạn chế cơ chế xin – cho, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng”, ông Châu cho biết.

Mới đây, Bộ trưởng Xây dựng cũng yêu cầu rà soát, sửa đổi quy định, giảm thủ tục cấp phép xây dựng cho công trình đã có quy hoạch chi tiết 1/500 hoặc thiết kế đô thị được duyệt. Mô hình tiền kiểm (cấp phép trước khi xây dựng) được nghiên cứu chuyển sang hậu kiểm (kiểm tra sau xây dựng) để phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại.

Ngọc Diễm – Phương Uyên

TP HCM đang tính cho người dân đăng ký xây dựng thay vì phải xin cấp phép tại các khu vực có quy hoạch rõ ràng, từ 1/7. Động thái này đưa ra sau yêu cầu của Thủ tướng về cắt bỏ thủ tục hành chính không cần thiết, gồm cấp phép xây dựng hồi cuối tháng 5.

Theo quy định hiện hành, hai nhóm công trình phải thực hiện cấp phép xây dựng gồm dự án bất động sản (nhà ở thương mại, cao ốc, chung cư, nhà máy thuộc khu công nghiệp) và nhà riêng lẻ trong khu dân cư ở đô thị.

Với nhà ở riêng lẻ, việc miễn cấp phép hay chuyển đổi sang đăng ký xây dựng còn nhiều băn khoăn khi quy hoạch chưa đồng bộ, thiếu công cụ công nghệ. Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA), cho biết năm 2018, TP HCM từng thí điểm miễn giấy phép xây dựng với nhà riêng lẻ tại phường Tân Quy, quận 7. Điều kiện là phải có quy hoạch 1/500 (quy hoạch cụ thể, cơ sở để được cấp giấy phép xây dựng) của phường, nhưng thực tế chưa có nên việc thí điểm không thể triển khai.

Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là quy hoạch chi tiết 1/2.000 (bản đồ tổng mặt bằng sử dụng, cơ sở làm quy hoạch 1/500 và duyệt giấy phép xây dựng) chưa phủ kín toàn đô thị. Trong khi đó, đề xuất trước đây yêu cầu đất phải nằm trong quy hoạch 1/500 hoặc có thiết kế đô thị mới được miễn giấy phép.

Tại nhiều nước trên thế giới, chuyên gia cho rằng giấy phép xây dựng không cần thiết vì họ có nền tảng quy hoạch và quản lý đô thị vững chắc, đặc biệt là hệ thống quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị đầy đủ.

“Chỉ cần truy cập vào thông tin quy hoạch của lô đất, người dân biết rõ mọi chỉ tiêu từ số tầng, mật độ xây dựng…”, ông nói.

Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP HCM, việc cắt giảm thủ tục cấp phép có thể gặp thách thức do đặc điểm mật độ dân cư dày, nhà ở không đồng bộ về diện tích, lộ giới, ranh giới và kết cấu. Có nhiều năm kinh nghiệm tư vấn xây dựng, đầu tư các công trình tại TP HCM, chuyên gia bất động sản Lê Quốc Kiên nhìn nhận nếu người dân chỉ đăng ký xây dựng mà không có khâu thẩm tra trước, rủi ro về pháp lý khi hậu kiểm rất cao. Việc xử lý, khắc phục sai phạm cũng phức tạp, tốn nguồn lực hơn.

“Quy hoạch chi tiết – cơ sở thay thế cấp phép, hiện chưa đầy đủ tại nhiều khu dân cư, nhất là nhà trong ngõ, hẻm, dễ dẫn đến xây dựng tự phát, sai lệch và tranh chấp”, ông Kiên cho hay.

Cùng quan điểm, ông Lê Văn Thịnh, nguyên Trưởng phòng Giám định 1, Cục Giám định Nhà nước về chất lượng công trình xây dựng (Bộ Xây dựng), cho rằng những công trình không phép hoặc “lách luật” thường vi phạm nghiêm trọng về chiều cao, mật độ, khoảng lùi, kiến trúc mặt ngoài… Trong khi việc xử lý, khắc phục các công trình đã hoàn thành (thường nằm sâu trong ngõ, hẻm) gặp nhiều khó khăn.

Tại Hà Nội, sau cuộc tổng kiểm tra gần 70.000 công trình vào tháng 12/2023, Sở Xây dựng ghi nhận 7.300 nhà không phép, 2.300 nhà sai phép, trong đó có 385 chung cư mini. Các tòa chung cư mini thường có quy mô 5-10 tầng, nằm xen kẽ ở các khu có mật độ dân cư đông.

Ông Thịnh nhìn nhận nếu bỏ giấy phép với các công trình riêng lẻ, việc kiểm soát trật tự xây dựng sẽ hoàn toàn dựa vào thanh, kiểm tra. Trong khi lực lượng này đang quá tải, dẫn đến nguy cơ gia tăng vi phạm, tranh chấp và hợp thức hóa sai phạm. Hệ lụy là phá vỡ quy hoạch, mất mỹ quan đô thị, ảnh hưởng đến hạ tầng kỹ thuật xung quanh.

Để việc miễn giấy phép xây dựng khả thi với cả công trình riêng lẻ, các chuyên gia kiến nghị cần hoàn thiện quy hoạch, quản lý đô thị và tăng áp dụng công nghệ số.

Chủ tịch HoREA khuyến nghị hệ thống quy hoạch cần triển khai đồng bộ, công khai và thường xuyên cập nhật. Người dân có thể dễ dàng tiếp cận thông tin và phải tự chịu trách nhiệm nếu xây sai phép. Cơ quan quản lý cũng cần tăng cơ chế kiểm soát thị trường dựa trên nền tảng công nghệ cao, ví dụ quản lý bằng mã số công trình với cơ sở dữ liệu liên thông.

Ở góc độ khác, ông Lê Văn Thịnh cho rằng thay vì cắt bỏ hoàn toàn thủ tục cấp phép xây dựng, hướng đi đúng là đổi mới quy trình cấp phép, ứng dụng công nghệ số và nâng cao năng lực quản lý hậu kiểm.

“Thủ tục cấp phép nên áp dụng mạnh mẽ công nghệ số, tích hợp quy hoạch, dữ liệu đất đai, phòng cháy chữa cháy, kiến trúc… trên một nền tảng. Từ đó doanh nghiệp, người dân có thể xin cấp phép trực tuyến, giám sát được quy trình và thời hạn giải quyết”, ông Thịnh nêu.

Với các dự án bất động sản đã có quy hoạch chi tiết 1/500, các chuyên gia ủng hộ đề xuất giảm thủ tục cấp phép xây dựng.

Theo quy định, sau khi quy hoạch chi tiết 1/500 được duyệt, chủ đầu tư phải lập, duyệt thiết kế cơ sở; trình thẩm định thiết kế kỹ thuật và xin cấp giấy phép xây dựng. Ông Lê Hữu Nghĩa, Tổng giám đốc Công ty Bất động sản Lê Thành, cho rằng các bước này có nội dung tương tự với quy hoạch 1/500, gồm yêu cầu về tầng cao, mật độ xây dựng, khoảng lùi…

Ông nói, bản chất các thủ tục trên lặp lại nhau nhưng doanh nghiệp mất thêm nhiều tháng để chờ đợi, hoàn thiện. Do đó, ông Thành ủng hộ đề xuất bỏ giấy phép xây dựng tại các khu vực đã có quy hoạch chi tiết để giảm bớt thủ tục, tiết kiệm thời gian.

Tương tự, ông Lê Hoàng Châu nhìn nhận thủ tục cấp phép xây dựng hiện còn nhiều bất cập. Đơn cử dự án đã được duyệt quy hoạch chi tiết 1/500 song phải xin phép xây dựng khi san lấp mặt bằng, thi công đường giao thông, hồ cảnh quan… khiến tiến độ triển khai kéo dài, tốn kém nguồn lực.

“Cần loại bỏ các giấy phép con để hạn chế cơ chế xin – cho, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng”, ông Châu cho biết.

Mới đây, Bộ trưởng Xây dựng cũng yêu cầu rà soát, sửa đổi quy định, giảm thủ tục cấp phép xây dựng cho công trình đã có quy hoạch chi tiết 1/500 hoặc thiết kế đô thị được duyệt. Mô hình tiền kiểm (cấp phép trước khi xây dựng) được nghiên cứu chuyển sang hậu kiểm (kiểm tra sau xây dựng) để phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại.

Ngọc Diễm – Phương Uyên

Động thái này nhằm cập nhật kế hoạch phát triển nhà ở TP HCM giai đoạn 2021-2025, đồng thời chuẩn bị cơ sở dữ liệu phục vụ định hướng phát triển trong giai đoạn tiếp theo.

Cụ thể, thành phố đang xem xét 565 vị trí đất phục vụ phát triển nhà ở thương mại, trong đó gồm 120 vị trí do nhà đầu tư đề xuất, 445 khu đất nằm trong danh sách thí điểm do Sở Nông nghiệp và Môi trường cung cấp.

Với phân khúc nhà ở xã hội, Sở Xây dựng đã tổng hợp được 53 khu đất đưa vào danh mục phát triển giai đoạn 2021-2025; trong đó gồm 47 vị trí do sở ghi nhận và 6 do các quận, huyện đề xuất bổ sung.

Cơ quan này yêu cầu các địa phương khẩn trương rà soát tính pháp lý, khả năng kết nối hạ tầng kỹ thuật, xã hội, cũng như sự phù hợp với quy hoạch chung, nhằm đảm bảo cơ sở trình UBND TP HCM phê duyệt, đồng thời hạn chế phát sinh điều chỉnh sau này.

Ngoài các vị trí đã nêu, Sở Xây dựng đề nghị 21 quận, huyện và TP Thủ Đức tiếp tục rà soát, đề xuất thêm các khu đất đủ điều kiện phát triển nhà ở trong cả hai giai đoạn 2021-2025 và 2026-2030. Danh sách cần bao gồm cả các dự án chưa có quyết định chủ trương đầu tư, đang hoàn thiện pháp lý hoặc đã khởi công xây dựng.

Cơ quan này nhấn mạnh đây là nhiệm vụ quan trọng nhằm đẩy nhanh tiến độ phát triển nhà ở, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu chỗ ở tăng cao và thị trường đang thiếu nguồn cung phù hợp.

Theo kế hoạch phát triển nhà ở giai đoạn 2021-2025, TP HCM đặt mục tiêu đạt 23,5 m2 mỗi người về diện tích nhà ở bình quân. Trong giai đoạn này, TP HCM dự kiến tăng thêm 50 triệu m2 sàn nhà ở, tương đương khoảng 367.000 căn. Thành phố cũng đặt mục tiêu xây dựng 100.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030.

Theo Sở Xây dựng, công tác phát triển nhà ở của TP HCM những năm qua gặp nhiều khó khăn. Cụ thể, năm 2024, thành phố chỉ có 8 dự án nhà ở thương mại đủ điều kiện để huy động vốn sản phẩm nhà ở hình thành trong tương lai, tương đương 3.845 căn, hầu hết đều thuộc phân khúc cao cấp.

Tính từ năm 2021 đến nay, tổng diện tích xây dựng mới tại TP HCM chỉ đạt khoảng 29 triệu m2, hoàn thành 72,3% mục tiêu kế hoạch giai đoạn 2021-2025, với 40 triệu m2.

Phương Uyên