Theo Bộ Xây dựng, thời gian qua, nhu cầu mua và thuê mua nhà ở xã hội (NOXH) tại nhiều địa phương tăng mạnh. Người dân đặc biệt quan tâm các dự án được mở bán hoặc công bố tiếp nhận hồ sơ.

Tuy nhiên, tại một số dự án đã xuất hiện tình trạng tập trung đông người, chen lấn, giành chỗ; xếp hàng xuyên đêm, tự lập danh sách số thứ tự để “giữ suất”. Các hành vi này tiềm ẩn nguy cơ tranh chấp, gây mất an ninh trật tự. Bên cạnh đó còn phát sinh môi giới trái phép, “cò hồ sơ”, thu tiền giữ chỗ ngoài quy định, gây bức xúc xã hội và làm ảnh hưởng đến hình ảnh cũng như hiệu quả của chính sách NOXH.

Thực trạng trên, nếu không được chấn chỉnh kịp thời, không chỉ tiếp tục gây mất an ninh trật tự mà còn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tiêu cực. Điều này tạo môi trường thuận lợi cho các loại “cò mồi”, môi giới nhận tiền lo hồ sơ, rao bán suất ngoại giao trái quy định… làm méo mó chính sách, ảnh hưởng lòng tin của người dân và gây khó khăn cho công tác quản lý Nhà nước tại địa phương.

Để bảo đảm việc tiếp nhận hồ sơ diễn ra trật tự, minh bạch, Bộ Xây dựng đề nghị UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chỉ đạo triển khai nhằm bảo đảm chính sách NOXH được thực hiện đúng mục tiêu và nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước.

Cụ thể, Sở Xây dựng và các cơ quan liên quan cần đôn đốc các dự án NOXH đẩy nhanh tiến độ, sớm đưa dự án vào kinh doanh; đồng thời công khai thông tin về các dự án đang triển khai, tối thiểu 30 ngày trước khi nhận hồ sơ.

Nội dung công khai bao gồm: Quy mô dự án, số lượng căn hộ, giá bán, giá thuê mua, thời gian – địa điểm phát hồ sơ và thời gian bắt đầu – kết thúc nhận hồ sơ.

Sở Xây dựng hướng dẫn người dân chuẩn bị hồ sơ và giấy tờ chứng minh đối tượng, điều kiện đầy đủ, tránh việc phải bổ sung nhiều lần.

Công an địa phương cần có phương án bảo đảm an ninh trật tự, phân luồng giao thông, tránh tụ tập đông người, chen lấn. Các lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra và xử lý hành vi môi giới trái phép, “cò mồi”, thu tiền đặt chỗ, thu phí “bảo đảm hồ sơ trúng”, rao bán “suất ngoại giao” trái quy định.

Bộ Xây dựng cũng đề nghị các chủ đầu tư dự án NOXH thực hiện nghiêm quy trình, thủ tục mua bán theo quy định; công bố công khai thông tin dự án trên nhiều phương tiện truyền thông.

Đối với việc nộp hồ sơ trực tiếp, yêu cầu chủ đầu tư bố trí nhiều điểm tiếp nhận; phân chia theo khung giờ, ngày hoặc theo khu vực dân cư; bố trí biển hướng dẫn và lực lượng hỗ trợ điều tiết, phân luồng để tránh ùn ứ.

Chủ đầu tư cần có phương án dự phòng khi số lượng hồ sơ vượt quá khả năng tiếp nhận. Trường hợp cần thiết phải kéo dài thời gian nhận hồ sơ thì phải thông báo công khai tại các điểm tiếp nhận, trên các phương tiện truyền thông và báo cáo cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm mọi người đăng ký đều được tiếp nhận hồ sơ.

Bộ Xây dựng đồng thời khuyến khích ứng dụng công nghệ số như tiếp nhận hồ sơ trực tuyến, xếp hàng điện tử, phát hồ sơ online nhằm giảm tải lượng người đến trực tiếp.

Áp lực đi thuê mặt bằng

Bà Mỹ Vân (45 tuổi, quê Gia Lai) kinh doanh thực phẩm trong một con hẻm trên đường Ung Văn Khiêm (phường Thạnh Mỹ Tây, TPHCM). Dù chỉ nhập rau củ, hải sản từ các vùng lân cận về bán, cửa hàng của bà vẫn cần mặt bằng đủ rộng để tập kết hàng, phân loại, đóng gói và bảo quản trong tủ đông, thậm chí sơ chế theo yêu cầu của khách.

Vì vậy, bà chấp nhận thuê một căn nhà phố với giá 15 triệu đồng/tháng làm nơi kinh doanh. Mỗi ngày, vừa mở cửa buôn bán, bà lại phải tính toán cách xoay sở để trả gần 500.000 đồng tiền thuê mặt bằng. Dù vậy, bà vẫn cho rằng mức giá này là “may mắn”, bởi các căn nhà xung quanh thường có giá 18-20 triệu đồng/tháng.

Thế nhưng từ đầu năm nay, lượng khách giảm rõ rệt. Có ngày doanh thu không đủ bù chi phí thuê nhà, chưa kể tiền công lao động, vận chuyển và các khoản thuế. “Nhiều hôm bán từ sáng đến tối mà không lời được đồng nào, chỉ đủ trả tiền mặt bằng”, bà chia sẻ.

Trước áp lực tài chính ngày càng lớn, bà Mỹ Vân quyết định đóng cửa điểm bán cũ và chuyển toàn bộ cửa hàng về khu Bình Quới (Thanh Đa cũ). Trên khu đất nông nghiệp rộng 1.000m2, bà thuê lại một căn nhà lá dựng sẵn, có đầy đủ điện nước để tiếp tục kinh doanh.

Không gian rộng rãi giúp nhân viên dễ dàng sơ chế thực phẩm, tập kết thùng cá, mực mà không phải luồn lách trong hẻm chật chội. Quan trọng hơn, chi phí mặt bằng giảm xuống còn 7 triệu đồng/tháng, giúp bà Vân phần nào giảm bớt áp lực gánh nặng tài chính.

Trên thực tế, trường hợp “trốn chạy” khỏi những mặt bằng giá cao như bà Mỹ Vân không phải cá biệt. Nhiều hộ kinh doanh và cửa hàng buộc phải tính toán lại bài toán chi phí – mặt bằng trong bối cảnh thị trường liên tục biến động.

Từ sau đại dịch Covid-19, tình trạng mặt bằng bỏ trống, không có khách thuê hoặc người thuê trả mặt bằng ồ ạt xuất hiện trên nhiều tuyến phố tại TPHCM và đến nay vẫn chưa dừng lại. Những tuyến đường từng sầm uất, được xem là “đất vàng” để hiện diện thương hiệu, nay phủ kín biển cho thuê như Cách Mạng Tháng Tám, Lý Tự Trọng, Đồng Khởi, Hai Bà Trưng, Nguyễn Trãi, Nguyễn Đình Chiểu…

Nhiều căn nhà phố bỏ trống suốt vài năm liền nhưng vẫn khó tìm khách thuê mới. Giá rao cho thuê ở các tuyến đường đắt đỏ dao động 200-300 triệu đồng/tháng, tùy diện tích và vị trí.

Riêng trên đường Đồng Khởi – một trong những khu vực trung tâm nhất TPHCM – giá thuê có nơi lên tới 500-600 triệu đồng/tháng. Theo báo cáo của Cushman & Wakefield năm 2024, tuyến đường này nằm trong nhóm có giá thuê mặt bằng cao nhất Việt Nam và đứng thứ 14 toàn cầu.

Cuộc “dịch chuyển” ở cả phía chủ nhà và khách thuê

Lý giải tình trạng mặt bằng bỏ trống ngày càng nhiều trên các tuyến phố, ông Đinh Minh Tuấn – Giám đốc khu vực miền Nam của PropertyGuru Việt Nam – cho rằng dù thị trường tiêu dùng có tín hiệu cải thiện, giá thuê mặt bằng lại gần như không biến động. Trong khi đó, hoạt động kinh doanh ở khu vực trung tâm vẫn đối mặt nhiều áp lực.

Một trong những nguyên nhân chính là sự thay đổi trong hành vi mua sắm. Người tiêu dùng chuyển dịch sang các khu đô thị tích hợp ở vùng ven – nơi tập trung hệ sinh thái “tất cả trong một” gồm mua sắm, giải trí, ẩm thực. Sự tiện lợi này khiến lượng khách đổ vào khu trung tâm giảm sút.

Bên cạnh đó, hạ tầng giao thông và thiếu chỗ đậu xe tiếp tục là rào cản lớn đối với khách di chuyển bằng ô tô, làm giảm trải nghiệm khi tiếp cận các tuyến phố thương mại truyền thống.

Thị trường còn chịu áp lực từ các trung tâm thương mại quy mô lớn, vốn ngày càng hút khách nhờ đầu tư mạnh vào trải nghiệm và không gian. Sự bùng nổ của thương mại điện tử và các nền tảng bán hàng trực tuyến cũng khiến mô hình kinh doanh mặt bằng nhà phố chịu sức ép lớn.

Đồng quan điểm, chuyên gia Võ Huỳnh Tuấn Kiệt cho biết hành vi mua sắm của người trẻ đang thay đổi mạnh mẽ. Thay vì đến cửa hàng truyền thống, họ ưu tiên trải nghiệm mua sắm tại trung tâm thương mại hoặc chuyển hoàn toàn sang mua hàng trực tuyến. Xu hướng này khiến nhu cầu thuê mặt bằng nhà phố tiếp tục giảm.

Tại các tuyến phố đắt đỏ như Hai Bà Trưng hay Đồng Khởi (TPHCM), việc thuê mặt bằng không còn nhằm tối đa hóa doanh thu. Nhiều doanh nghiệp chọn những vị trí này chủ yếu để xây dựng hiện diện thương hiệu và phục vụ các hoạt động marketing thay vì lợi nhuận trực tiếp.

Một số thương hiệu chấp nhận lỗ tại điểm bán để duy trì hình ảnh. Trong khi đó, các thương hiệu nhỏ chuyển hướng mạnh sang bán hàng trực tuyến để cắt giảm chi phí.

Mặc dù giá thuê mặt bằng trung tâm không tăng từ đầu năm 2024, giá bất động sản lại tiếp tục nhích lên. Theo khảo sát của phóng viên Dân trí, giá nhà riêng trên đường Nguyễn Đình Chiểu tăng 22% lên khoảng 260 triệu đồng/m2, còn đường Cách Mạng Tháng Tám tăng 14%, phổ biến 180 triệu đồng/m2.

Ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt nhìn nhận: Dù nhu cầu thuê giảm, nhiều chủ nhà vẫn không muốn điều chỉnh giá, kỳ vọng giá trị bất động sản sẽ tăng theo thời gian. Sự lệch pha giữa kỳ vọng của chủ sở hữu và khả năng chi trả của người thuê khiến nhiều mặt bằng đẹp rơi vào cảnh bỏ trống kéo dài.

Để thu hút khách thuê, một số chủ nhà bắt đầu áp dụng chính sách linh hoạt như chiết khấu giá thuê trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, các biện pháp này chỉ mang tính tạm thời, chưa xử lý được những điểm nghẽn của thị trường mặt bằng bán lẻ.

Một xu hướng đáng chú ý khác là các thương hiệu F&B – vốn chuộng mặt phố lớn – đang chuyển sang đặt cửa hàng trong trung tâm thương mại để tối ưu dòng vốn lưu động và cải thiện hiệu quả kinh doanh. Mô hình này cho phép doanh nghiệp linh hoạt hơn trong thanh toán, thậm chí có thể áp dụng hình thức chia sẻ doanh thu với chủ mặt bằng.

Thông tin trên được ông Phạm Minh Mẫn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM đưa ra tại hội thảo “Phát triển nhà ở xã hội tại TPHCM – từ mô hình đến hành động”, diễn ra ngày 16/1.

Áp lực mục tiêu tăng gấp 10 lần

Theo Đề án 1 triệu căn nhà ở xã hội của Chính phủ, đến năm 2030, TPHCM được giao chỉ tiêu phát triển khoảng 200.000 căn, chiếm 20% tổng số lượng nhà ở xã hội cả nước. Đây là mức phân bổ cao nhất trong các tỉnh thành. Cụ thể, trong giai đoạn 2026-2030, thành phố cần hoàn thành khoảng 180.000 căn, cao gấp 10 lần so với giai đoạn trước đó,.

Đánh giá về giai đoạn 2021-2025, lãnh đạo Sở Xây dựng TPHCM cho biết dù gặp nhiều khó khăn trong những năm đầu, nhưng với sự chỉ đạo quyết liệt, ước tính đến hết năm 2025, thành phố đạt khoảng 12.900 đến hơn 13.400 căn, cơ bản hoàn thành 98,7% chỉ tiêu Thủ tướng giao,.

Tuy nhiên, bước sang năm 2026, áp lực là rất lớn khi chỉ tiêu giao cho năm đầu tiên của chu kỳ mới đã lên tới hơn 28.000 căn, và các năm tiếp theo trung bình khoảng 38.000 căn/năm.

Kiên quyết xử lý chủ đầu tư “bán nhà thương mại, quên nhà xã hội”

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là việc triển khai quỹ đất 20% nhà ở xã hội trong các dự án thương mại. Theo ông Phạm Minh Mẫn, hiện thành phố có khoảng 197 dự án (bao gồm cả dự án độc lập và dự án trong quỹ đất 20%) với tiềm năng khoảng 230.000 căn.

Tuy nhiên, đa phần các hạng mục nhà ở xã hội trong dự án thương mại triển khai rất chậm so với tiến độ của phần nhà ở thương mại, thậm chí nhiều nhà đầu tư không thực hiện.

Trước thực trạng này, đại diện Sở Xây dựng TPHCM khẳng định sẽ tham mưu cho Thành phố áp dụng các chế tài mạnh trong giai đoạn tới đối với các chủ đầu tư đã bán nhà thương mại nhưng chây ỳ xây dựng nhà ở xã hội.

Cụ thể là kiến nghị không cho phép bán nhà ở hình thành trong tương lai đối với các giai đoạn tiếp theo của dự án; Kiên quyết không xem xét gia hạn tiến độ thực hiện dự án; Xem xét giao lại quỹ đất này cho các đơn vị như Bộ Công an hoặc Liên đoàn Lao động để triển khai.

Đối với các dự án đã quá hạn, kiến nghị không cho phép chủ đầu tư chuyển đổi nghĩa vụ nhà ở xã hội bằng tiền. Không xem xét chấp thuận chủ trương đầu tư các dự án mới đối với những chủ đầu tư vi phạm nghĩa vụ này.

“Đây là chế tài buộc các chủ đầu tư phải thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội”, ông Mẫn nhấn mạnh.

Thúc đẩy pháp lý, chuẩn bị khởi công hàng loạt

Để hiện thực hóa mục tiêu năm 2026, TPHCM đang tập trung rà soát pháp lý cho 47 dự án. Trong đó, nhóm 18 dự án với quy mô khoảng 14.600 căn có pháp lý khả thi, dự kiến có thể khởi công ngay trong Quý 1/2026 hoặc thậm chí trước Tết Nguyên đán nếu tiến độ được đẩy nhanh.

Nhóm 29 dự án còn lại (khoảng 16.100 căn) sẽ tiếp tục được tháo gỡ vướng mắc để triển khai trong các quý tiếp theo.

Về dài hạn, TPHCM định hướng quy hoạch quỹ đất lên tới 2.000ha đến năm 2040, tập trung tại các khu vực động lực phát triển. Thành phố đang nghiên cứu mô hình kêu gọi đầu tư các dự án quy mô lớn (từ 30 đến 200ha). Lãnh đạo Sở Xây dựng nhận định, chỉ cần triển khai thành công 1-2 dự án quy mô 200ha (tương đương 100.000 căn hộ) là có thể đảm bảo chỉ tiêu đề ra,.

Ngoài ra, thực hiện Nghị quyết 07 của Chính phủ, TPHCM cam kết rút ngắn 50% thời gian thực hiện thủ tục hành chính cho các dự án nhà ở xã hội. Đồng thời, thành phố sẽ kiện toàn “Quỹ phát triển nhà ở”, chuyển đổi mô hình để tăng vốn điều lệ và hỗ trợ tài chính trực tiếp cho các dự án phát triển nhà ở.

Với sự chuẩn bị về quỹ đất và thái độ quyết liệt trong xử lý vi phạm, TPHCM kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá về nguồn cung nhà ở xã hội trong chu kỳ 5 năm tới.