Để ngăn chặn tình trạng đầu cơ trong đấu giá đất, Bộ Tư pháp đã trình Chính phủ dự thảo nghị quyết mới. Đơn vị này đề xuất nâng mức tiền đặt cọc của cá nhân tham gia đấu giá và trường hợp giao đất để thực hiện dự án đầu tư tối thiểu 20%, tối đa 50% giá khởi điểm. Theo quy định hiện hành, với cá nhân, mức tối thiểu là 5%, tối đa 20%; với dự án đầu tư lần lượt là 10% và 20%.

Viện Nghiên cứu và Đánh giá Thị trường Bất động sản Việt Nam (VARS IRE) đề xuất siết chặt điều kiện tham gia đấu giá, yêu cầu người dự phải chứng minh năng lực tài chính, mục đích sử dụng rõ ràng và có bảo lãnh ngân hàng. Tỷ lệ đặt cọc nên nâng lên 20-30% giá trị khu đất để tăng tính ràng buộc.

Hiệp hội bất động sản TP HCM (HoREA) cũng ủng hộ đề xuất nâng mức tiền đặt trước lên tối thiểu 20% và tối đa 50% giá khởi điểm, thay cho mức 10-20% hiện nay, nhằm sàng lọc nhà đầu tư thiếu năng lực tài chính và ngăn người tham gia chỉ để đẩy giá rồi rút lui.

Tuy nhiên, luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), lại cho rằng câu chuyện không đơn giản chỉ là nâng mức tiền cọc đủ lớn để người tham gia buộc phải cân nhắc nghiêm túc, thay vì “đấu cho vui”.

Cụ thể hơn, nếu một cá nhân đấu giá lô đất ở vài tỷ đồng, việc tăng đặt cọc có thể chấp nhận được. Nhưng với một doanh nghiệp tham gia dự án hàng nghìn tỷ, đặt trước tới 50% gần như bất khả thi. Doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ bị loại khỏi cuộc chơi, còn các doanh nghiệp lớn cũng khó xoay vốn kịp.

Thực tế, tiền sử dụng đất vốn đã chiếm tỷ trọng rất lớn trong tổng mức đầu tư, trong khi luật lại chỉ yêu cầu vốn chủ sở hữu từ 15 đến 20% tổng mức đầu tư, tùy thuộc quy mô diện tích dự án. Nếu tăng mức đặt cọc quá cao, thị trường sẽ teo tóp người chơi, và nguy cơ độc quyền hoặc thông đồng lại xuất hiện.

Luật sư cũng cho rằng biên độ dao động từ 20% đến 50% nếu không có hướng dẫn chi tiết sẽ dẫn đến tình trạng mỗi địa phương một kiểu. Một số nơi có thể mặc định áp dụng mức 50% khiến nhiều doanh nghiệp e ngại, người dân cũng không mặn mà.

Do đó, ông Tuấn nêu điều quan trọng không chỉ là nâng tiền đặt trước, mà phải phân biệt rõ giữa cá nhân và doanh nghiệp, đồng thời có tiêu chí thống nhất để áp dụng. Với cá nhân, việc nâng mức tiền đặt trước 50% là hợp lý, nhưng với doanh nghiệp, con số này nên có sự cân nhắc kỹ lưỡng.

Luật sư tin rằng điểm hợp lý và được kỳ vọng nhất chính là quy định về bồi thường chi phí. Trước đây, người bỏ cọc chỉ mất khoản đặt trước. Nay, nếu còn tình trạng đấu giá bỏ cọc, họ còn phải thanh toán toàn bộ chi phí tổ chức cuộc đấu giá.

Với những phiên đấu giá lớn, khoản chi phí này có thể rất cao, thậm chí vượt cả số tiền đặt trước. Chế tài này đủ sức nặng, buộc người tham gia phải tính toán kỹ lưỡng, bởi coi đấu giá như một “trò chơi” có thể dẫn tới thiệt hại nặng nề. 

Ở góc độ tổng quan, luật sư Phạm Thanh Tuấn cho rằng nếu chỉ thay đổi về đấu giá sẽ không giải quyết tồn tại về đấu giá đất đai thời gian qua. Gốc rễ nằm ở việc xác định giá đất khởi điểm quá thấp so với thị trường. Nếu bảng giá đất được điều chỉnh sát thực tế, ngay từ đầu cuộc chơi đã sòng phẳng hơn. 

Để chấm dứt cảnh đấu giá bỏ cọc, ông Tuấn đề xuất cần điều chỉnh đồng bộ cả 3 yếu tố: Bảng giá đất phù hợp, dữ liệu thị trường bất động sản thật sự minh bạch và chính sách tài chính đủ sức kiểm soát đầu cơ. Khi đó, đấu giá đất mới thực sự trở thành một công cụ công bằng để phân bổ nguồn lực đất đai. 

Có 380m2 đất nông nghiệp, muốn lên thổ cư 100m2

Một công dân gửi câu hỏi tới Cổng thông tin điện tử Chính phủ về việc gia đình có hơn 380m2 đất trồng cây lâu năm, phù hợp chuyển mục đích sử dụng sang đất ở theo quy định của địa phương. Gia đình muốn chuyển mục đích sử dụng 100m2 nhưng khi làm thủ tục lên thổ cư, cán bộ địa phương cho biết bắt buộc phải chuyển toàn bộ diện tích trong Giấy chứng nhận (sổ đỏ).

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng Điều 220 Luật Đất đai đã quy định về điều kiện và nguyên tắc khi thực hiện việc tách thửa đất. Cụ thể, diện tích của thửa đất sau khi tách ra để chuyển đổi mục đích phải bằng hoặc lớn hơn diện tích tối thiểu quy định đối với loại đất sau khi chuyển đổi. Như vậy, theo luật hiện nay, việc cán bộ địa phương yêu cầu xử lý vấn đề tách thửa trước khi chuyển đổi một phần là có cơ sở pháp lý.

Nhận thấy quy định trên đang gây khó khăn, vướng mắc cho người dân trong thực tiễn, Bộ Tài nguyên và Môi trường cho biết đã nghiên cứu và tham mưu Chính phủ trình Quốc hội ban hành Nghị quyết mới về một số cơ chế, chính sách đặc thù.

Điểm đáng chú ý trong đề xuất này là nội dung: “Trường hợp chuyển mục đích sử dụng một phần thửa đất thì không bắt buộc thực hiện tách thửa”.

Điểm mới trong quy định chuyển mục đích sử dụng đất

Theo Luật Đất đai 2024, khi chuyển mục đích sử dụng đất từ đất nông nghiệp sang đất ở, người dân phải nộp 100% chênh lệch giữa giá đất ở và giá đất nông nghiệp.

Tuy nhiên, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết Quy định một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai, trong đó có quy định giảm nghĩa vụ tài chính khi chuyển mục đích sử dụng đất.

Cụ thể, đối với đất vườn, ao, đất nông nghiệp trong cùng thửa đất có đất ở khi chuyển mục đích sử dụng sang đất ở, tiền sử dụng đất được tính bằng 30% phần chênh lệch giữa giá đất ở và giá đất nông nghiệp đối với diện tích trong hạn mức giao đất ở tại địa phương.

Mức thu bằng 50% chênh lệch đối với diện tích đất vượt hạn mức nhưng không quá 1 lần hạn mức giao đất ở tại địa phương.

Mức thu bằng 100% chênh lệch đối với diện tích đất vượt hạn mức mà vượt quá 1 lần hạn mức giao đất ở tại địa phương. Mức thu tiền sử dụng đất nêu trên chỉ được tính 1 lần cho một hộ gia đình, cá nhân (tính trên 1 thửa đất).

Chính sách ưu đãi này chỉ áp dụng một lần cho hộ gia đình, cá nhân. Các lần chuyển đổi mục đích sau sẽ phải nộp toàn bộ chênh lệch.

Người dân đã chuyển mục đích sử dụng đất từ ngày 1/8/2024 (thời điểm Luật Đất đai 2024 có hiệu lực) đến trước ngày 1/1/2026 (Nghị quyết có hiệu lực) sẽ được cơ quan thuế tính lại tiền sử dụng đất. Số tiền tính lại thấp hơn khoản đã nộp được khấu trừ vào nghĩa vụ tài chính khác hoặc hoàn trả.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) đánh giá những  thay đổi này rất quan trọng, không chỉ giúp giảm chi phí cho người dân khi chuyển mục đích sử dụng đất trong tương lai mà còn tạo cơ chế hoàn trả hoặc khấu trừ cho những trường hợp đã chuyển mục đích trong giai đoạn từ 1/8/2024 (ngày Luật đất đai 2024 có hiệu lực) nhưng đã phải nộp ở mức cao hơn trước đây.

Cũng theo luật sư, quy định mới góp phần giảm gánh nặng tài chính, đồng thời bảo đảm sự công bằng và hợp lý về chính sách, thể hiện tính nhân văn trong việc xử lý các trường hợp đã hoàn thành nghĩa vụ tài chính nhưng chưa phù hợp với thực tiễn hiện nay.

UBND TPHCM giao Sở Xây dựng TPHCM chủ trì, phối hợp các cơ quan liên quan tham mưu tuyên truyền, phổ biến và tổ chức thực thi chính sách, pháp luật; công bố kịp thời thông tin về nhà ở và thị trường bất động sản; công khai danh sách các dự án đủ điều kiện kinh doanh, chương trình phát triển nhà ở, chương trình phát triển đô thị cùng thông tin về các dự án nhà ở, đặc biệt là nhà ở xã hội.

Sở Xây dựng có trách nhiệm tham mưu đẩy nhanh công tác quy hoạch, phát triển đô thị, nhất là các khu vực theo mô hình TOD; giải quyết nhanh thủ tục hành chính liên quan đến đầu tư xây dựng và triển khai các dự án nhà ở, bất động sản theo quy định mới.

Đơn vị này phối hợp với Sở Tài chính xử lý kịp thời khó khăn, vướng mắc đối với các dự án bất động sản theo chỉ đạo của Ban Chỉ đạo 751 và Tổ Công tác đặc biệt, nhằm thúc đẩy giải quyết các dự án chậm triển khai, tăng nguồn cung nhà ở, đặc biệt cho người thu nhập thấp.

Sở Xây dựng phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tham mưu bố trí quỹ đất phát triển nhà ở xã hội; đôn đốc, hỗ trợ chủ đầu tư triển khai các dự án để hoàn thành chỉ tiêu.

Đồng thời, phối hợp các đơn vị liên quan tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm vi phạm của doanh nghiệp, chủ đầu tư, sàn giao dịch, tổ chức môi giới bất động sản, đặc biệt với các trường hợp tăng giá bất thường, thiếu minh bạch thông tin; siết chặt hoạt động môi giới trên địa bàn.

Sở Xây dựng cũng được giao làm việc với Bộ Xây dựng để xây dựng cơ sở dữ liệu về nhà ở và thị trường bất động sản; lấy ý kiến các sở, ngành, báo cáo UBND TP và đề xuất chính sách thúc đẩy phát triển bất động sản nghỉ dưỡng và bất động sản khu công nghiệp.

Đơn vị chủ trì rà soát tổ chức bộ máy các sở, ngành liên quan lĩnh vực nhà ở và thị trường bất động sản để tham mưu UBND TP hợp nhất đầu mối về Ban Chỉ đạo chính sách nhà ở và thị trường bất động sản TPHCM; đảm bảo điều hành thống nhất; đồng thời chịu trách nhiệm trước UBND TP trong vai trò thành viên Tổ Chuyên gia giúp việc Ban Chỉ đạo Trung ương.

Sở Xây dựng phối hợp Sở Quy hoạch – Kiến trúc, Sở Nông nghiệp và Môi trường công bố công khai, lựa chọn chủ đầu tư theo quy định; thực hiện nghiêm việc dành quỹ đất xây dựng nhà lưu trú công nhân trong khu công nghiệp và 20% quỹ đất ở trong dự án nhà ở thương mại, khu đô thị để phát triển nhà ở xã hội.

Ngoài ra, UBND TPHCM giao các sở, ngành và các xã, phường, đặc khu chủ trì, phối hợp với các đơn vị có liên quan tổ chức thực hiện nghiêm các chỉ đạo; phối hợp với Sở Xây dựng để thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp phát triển nhà ở và thị trường bất động sản.

Các sở, ban, ngành và UBND các xã, phường, đặc khu thực hiện ngay việc cắt giảm, cải cách thủ tục hành chính; bố trí đủ số lượng công chức, bảo đảm thực hiện có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ đã được phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực quy hoạch, đất đai, xây dựng, nhà ở, bất động sản, đầu tư…; không để xảy ra tình trạng đình trệ khi giải quyết các thủ tục hành chính do thiếu nhân lực.

UBND TPHCM yêu cầu các sở, ban, ngành và UBND các xã, phường, đặc khu có trách nhiệm thực hiện các chỉ đạo; báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ gửi về Sở Xây dựng để tổng hợp, báo cáo.

UBND các xã, phường, đặc khu phối hợp các đơn vị liên quan tham mưu thực hiện hiệu quả về phân định thẩm quyền giữa hai cấp chính quyền trong lĩnh vực quản lý Nhà nước của Bộ Xây dựng, góp phần phát triển nhà ở và thị trường bất động sản an toàn, lành mạnh, bền vững.