Ý kiến trái chiều

Tại một hội thảo gần đây, ông Phạm Minh Mẫn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM, nêu một trong những rào cản lớn nhất hiện nay để thành phố hoàn thành chỉ tiêu nhà ở xã hội do Thủ tướng giao là việc triển khai quỹ đất 20% nhà ở xã hội trong các dự án thương mại.

Thành phố có khoảng 197 dự án (bao gồm cả dự án độc lập và dự án trong quỹ đất 20%) với tiềm năng khoảng 230.000 căn. Tuy nhiên, đa phần các hạng mục nhà ở xã hội trong dự án thương mại triển khai rất chậm so với tiến độ của phần nhà ở thương mại, thậm chí nhiều nhà đầu tư không thực hiện.

Trước thực trạng này, đại diện Sở Xây dựng TPHCM sẽ tham mưu cho thành phố áp dụng các chế tài mạnh trong giai đoạn tới đối với các chủ đầu tư đã bán nhà thương mại nhưng chây ỳ xây dựng nhà ở xã hội. Trong đó, đối với dự án đã quá hạn, kiến nghị không cho phép chủ đầu tư chuyển đổi nghĩa vụ nhà ở xã hội bằng tiền hoặc chuyển đổi vị trí khác; không xem xét chấp thuận chủ trương đầu tư dự án mới khi chưa hoàn thành nhà ở xã hội tại dự án cũ.

Tuy nhiên, ý kiến này gặp phản ứng trái chiều từ giới chuyên gia. TS Đỗ Thị Loan, Nguyên Phó chủ tịch thường trực, kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA), cho biết trong quá trình thực hiện, quy định bố trí 20% quỹ đất nhà ở xã hội tại dự án nhà ở thương mại đã bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế. Do vậy, các quy định mới nhất đã góp phần tháo gỡ vướng mắc cho các dự án nhà ở thương mại đồng thời vẫn đảm bảo kế hoạch phát triển nhà ở xã hội.

Cụ thể, Luật Nhà ở 2014 đã có quy định chủ đầu tư tại dự án nhà ở thương mại tại các đô thị loại đặc biệt, đô thị loại I, II, III trở lên phải dành 20% quỹ đất (hoặc nộp tiền) để phát triển nhà ở xã hội.

Đến Luật Nhà ở 2023 và Luật Đất đai 2024 đã có thay đổi quan trọng. Quy định mới không còn bắt buộc dự án thương mại nào cũng phải bố trí 20% quỹ đất tại chỗ. Thay vào đó, UBND cấp tỉnh sẽ quyết định bố trí quỹ đất nhà ở xã hội ngay từ khâu lập và phê duyệt quy hoạch đô thị, có thể bố trí bên trong hoặc kế cận các khu công nghiệp, khu chế xuất hoặc khu vực riêng tập trung.

Theo TS Đỗ Thị Loan, với các thông tin từ hội thảo trên, các doanh nghiệp bất động sản tại TPHCM vô cùng hoang mang và lo lắng. Vị này cho rằng việc bắt buộc xây dựng nhà ở xã hội xen cài trong các dự án nhà ở thương mại quy mô lớn phát sinh nhiều bất cập như xung đột về chi phí quản lý vận hành, áp lực sinh hoạt đối với người thu nhập thấp, hiệu quả an sinh xã hội không được đảm bảo.

Đồng quan điểm, Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho rằng, quy định dành 20% quỹ đất ở trong các dự án nhà ở thương mại để phát triển nhà ở xã hội đã được cụ thể hóa tại Nghị định số 100 của Chính phủ về phát triển và quản lý nhà ở xã hội. Đồng thời, Nghị định này cũng trao quyền cho UBND cấp tỉnh chủ động quyết định việc bố trí quỹ đất nhà ở xã hội tại vị trí khác ngoài phạm vi dự án hoặc cho phép chủ đầu tư thực hiện nghĩa vụ tương đương bằng tiền.

Theo chuyên gia, cách tiếp cận mang tính linh hoạt này xuất phát từ thực tiễn triển khai tại nhiều địa phương. Đối với các dự án nhà ở thương mại có quy mô nhỏ, việc trích 20% quỹ đất thường không đủ để hình thành một dự án hoặc khu nhà ở xã hội độc lập, dẫn đến tình trạng phát triển manh mún, khó tổ chức không gian, hạ tầng kỹ thuật và công tác vận hành sau đầu tư.

Bên cạnh đó, đối với các dự án nằm tại khu vực trung tâm, việc bố trí nhà ở xã hội ngay trong phạm vi dự án cần được cân nhắc kỹ về hiệu quả khai thác và sử dụng lâu dài. Trên thực tế, chi phí hạ tầng, dịch vụ đô thị và sinh hoạt tại các khu vực này thường ở mức cao, có thể làm gia tăng tổng chi phí sở hữu và vận hành nhà ở.

Điều này đặt ra yêu cầu phải đánh giá thận trọng mức độ phù hợp giữa vị trí phát triển nhà ở xã hội với mục tiêu ổn định chỗ ở, bảo đảm khả năng tiếp cận bền vững và chất lượng sống của người thụ hưởng theo đúng định hướng chính sách.

Từ góc độ quản lý đô thị, việc cho phép hoán đổi quỹ đất hoặc thực hiện nghĩa vụ bằng tiền tạo điều kiện để chính quyền địa phương chủ động hơn trong công tác quy hoạch và phát triển nhà ở xã hội. Địa phương có thể sử dụng nguồn lực tài chính thu được để bồi thường, giải phóng mặt bằng, hình thành quỹ đất sạch tại những khu vực phù hợp hơn về quy hoạch, giao thông và hạ tầng xã hội, thay vì phát triển nhà ở xã hội phân tán trong các dự án thương mại.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn nhận định: “Các quy định của Luật Nhà ở năm 2023 và các văn bản hướng dẫn hiện hành nhìn chung đã được thiết kế theo hướng thông thoáng, tạo điều kiện để địa phương chủ động hơn trong tổ chức thực hiện. Vấn đề đặt ra chủ yếu nằm ở khâu vận dụng chính sách trong thực tiễn. Trường hợp áp dụng một cách máy móc, yêu cầu mọi dự án đều phải bố trí 20% quỹ đất ngay trong phạm vi dự án, có thể làm phát sinh những khó khăn nhất định và chưa chắc đã đạt được hiệu quả tối ưu trong phát triển nhà ở xã hội”.

Kiến nghị áp dụng linh hoạt, tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp

TS Đỗ Thị Loan đề nghị UBND TPHCM xem xét cho phép các dự án nhà ở thương mại được lựa chọn hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội linh hoạt.

Theo đó, thành phố cần xem xét áp dụng cơ chế hoán đổi, tức cho phép chủ đầu tư chuyển giao quỹ đất sạch ở vị trí khác để phát triển dự án nhà ở xã hội theo kế hoạch đã được duyệt.

Đối với những dự án mới, đất sạch 100%, đang làm thủ tục pháp lý dự án thì có thể áp dụng phương pháp định giá đất thị trường theo hướng dẫn của Nghị định 261/2025 của Chính phủ. Số tiền này sẽ được hạch toán vào Quỹ phát triển nhà ở của thành phố để đầu tư phát triển các dự án nhà ở xã hội tập trung quy mô lớn do Nhà nước trực tiếp điều phối quy hoạch hạ tầng kỹ thuật – xã hội và quản lý.

Ngoài ra, thành phố cũng cần áp dụng cơ chế kết hợp linh hoạt, cho phép doanh nghiệp thực hiện một phần bằng đất (tại dự án hoặc nơi khác) và một phần bằng tiền tùy thuộc vào tính chất quy hoạch chi tiết của dự án nhà ở thương mại. Bà Loan cho rằng việc thay đổi phương thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội từ “ép buộc tại chỗ” sang “linh hoạt” là bước đi cần thiết để tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đạt được mục tiêu an sinh xã hội theo chỉ đạo của Thủ tướng.

Từ thực tiễn quan sát thị trường, ông Phạm Thanh Tuấn cho rằng để đẩy nhanh tiến độ phát triển nhà ở xã hội theo chỉ tiêu Chính phủ giao, cần nhìn nhận đồng thời ba yếu tố then chốt.

Thứ nhất là khung cơ chế, chính sách tổng thể đủ đồng bộ và khả thi. Thứ hai là quỹ đất sạch có quy mô đủ lớn, sẵn sàng triển khai, yếu tố mà không chỉ TPHCM mà nhiều địa phương lớn như Hà Nội hiện cũng đang thiếu. Thứ ba là nguồn vốn ưu đãi cho cả chủ đầu tư và người mua nhà, trong bối cảnh tín dụng nhà ở xã hội hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào các khoản vay thương mại với mức ưu đãi còn hạn chế.

Đã bước sang năm thứ 8 sống và làm việc tại Hà Nội, anh Nguyễn Hữu Đức (30 tuổi) vẫn đau đáu giấc mơ có một căn nhà riêng. Hiện vợ chồng anh, cùng mẹ và con nhỏ đang sống trong căn phòng trọ 40m² có gác xép ở phường Yên Nghĩa, với giá thuê 6 triệu đồng mỗi tháng – một không gian vừa đủ để “chắp vá” sinh hoạt hằng ngày nhưng quá chật chội cho một gia đình bốn người.

Từ trước khi lập gia đình, anh Đức đã tìm hiểu thủ tục để mua nhà ở xã hội. Thế nhưng vướng mắc lớn nhất lại đến từ thu nhập của chính anh. Là công nhân tại một nhà máy sản xuất ở Hà Nội, lương của anh, bao gồm cả tăng ca, dao động 17-18 triệu đồng/tháng – vượt mức trần 15 triệu đồng/tháng theo quy định cũ, khiến anh không đủ điều kiện xét duyệt.

Theo ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt, Giám đốc Bộ phận Nhà ở của CBRE TPHCM, trường hợp của anh Đức không hề cá biệt mà nằm trong nhóm khách hàng “kẹt giữa hai phân khúc”: Thu nhập vượt chuẩn để mua nhà ở xã hội, nhưng lại quá thấp để tiếp cận nhà ở thương mại, nơi giá bán đã vọt xa tầm với của phần lớn lao động trẻ tại đô thị lớn.

Nới trần thu nhập được phép đăng ký mua nhà

Ông Kiệt nhận định nhà ở xã hội từng được xem là một trong những trụ cột quan trọng của chính sách an sinh. Tuy nhiên, nhiều năm qua, hiệu quả triển khai lại chưa đạt kỳ vọng. Một nguyên nhân lớn đến từ việc giới hạn thu nhập của người mua bị đặt quá thấp, khiến phần lớn lao động đô thị – đối tượng có nhu cầu ở thực cao nhất – không thể tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi.

Để tháo gỡ bất cập này, Chính phủ mới ban hành Nghị định 261, sửa đổi nhiều quy định liên quan phát triển và quản lý nhà ở xã hội. Theo đó, từ ngày 10/10, mức trần thu nhập để được xét mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội được nâng lên 20 triệu đồng/tháng đối với cá nhân, 40 triệu đồng/tháng đối với vợ chồng, và 30 triệu đồng/tháng với người độc thân đang nuôi con dưới tuổi thành niên.

Nhóm cá nhân ở đây bao gồm người thu nhập thấp tại đô thị, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và người độc thân. Thu nhập được xác định dựa trên bảng lương, bảng công do cơ quan hoặc doanh nghiệp nơi người đó làm việc xác nhận.

Điểm đáng chú ý là UBND cấp tỉnh được trao quyền điều chỉnh hệ số thu nhập cho phù hợp thực tế từng địa phương, đồng thời có thể ban hành chính sách khuyến khích bổ sung đối với hộ gia đình có từ ba người phụ thuộc trở lên. Những điều chỉnh linh hoạt này được kỳ vọng mở rộng đáng kể phạm vi thụ hưởng.

Khi nghe thông tin, anh Đức mừng rỡ vì tổng thu nhập hai vợ chồng dưới 40 triệu đồng/tháng, đồng nghĩa với việc lần đầu tiên đủ điều kiện xét mua. Anh đang khẩn trương hoàn thiện hồ sơ để nộp vào một số dự án nhà ở xã hội tại Hà Nội. “Biết là khó, nhưng ít ra còn có cơ hội”, anh nói.

Theo ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt, việc nâng trần thu nhập là bước điều chỉnh quan trọng, mở đường cho hàng nghìn gia đình trẻ tại các đô thị lớn tiếp cận nhà ở xã hội – phân khúc vốn được kỳ vọng nhưng nhiều năm qua bị “tắc” vì điều kiện quá chặt.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thế Điệp – Phó Chủ tịch Câu lạc bộ Bất động sản Hà Nội – cho rằng việc nâng chuẩn từ 15 triệu đồng lên 20 triệu đồng/tháng cho thấy sự thay đổi chính sách theo hướng thực tế hơn, tạo cơ hội cho người thu nhập trung bình hiện thực hóa “ước mơ” có một mái ấm tại các thành phố lớn.

Mở rộng đối tượng, giảm lãi suất cho vay

Nghị định 261 cũng giảm lãi suất cho vay ưu đãi với cá nhân mua nhà ở xã hội từ 6,6% xuống còn 5,4%. Với các khoản vay đã ký trước ngày 10/10 tại Ngân hàng Chính sách xã hội, người dân được điều chỉnh hợp đồng để áp dụng mức lãi suất mới cho cả dư nợ gốc và dư nợ quá hạn.

Các chuyên gia nhìn nhận, Nghị định 261 không chỉ hỗ trợ trực tiếp cho người dân đang vay vốn mua nhà, mà còn tạo cú hích lớn, hướng đến mục tiêu 1 triệu căn nhà ở xã hội đến năm 2030.

Một điểm mới được nhiều chuyên gia đánh giá cao trong quy định là cho phép người lao động tự do (dù không có hợp đồng lao động) vẫn có thể đăng ký mua nhà ở xã hội nếu đáp ứng các điều kiện. Người thu nhập thấp ở đô thị không có hợp đồng lao động sẽ xin xác nhận ở công an cấp xã nơi thường trú hoặc tạm trú thay vì UBND cấp xã, phường như trước đây.

Trong thời hạn 7 ngày, kể từ ngày nhận được đơn đề nghị xác nhận, cơ quan công an cấp xã nơi thường trú hoặc tạm trú hoặc nơi ở tại thời điểm đối tượng đề nghị xác nhận căn cứ thông tin cơ sở dữ liệu dân cư để thực hiện việc xác nhận điều kiện về thu nhập.

Không chỉ mở rộng đối tượng, các quy định về nhà ở xã hội còn đang đi theo hướng tập trung đúng đối tượng. Bộ Xây dựng đang dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính về xây dựng, trong đó đề xuất việc bán, cho thuê, thuê mua nhà ở xã hội không đúng đối tượng bị phạt từ 120 đến 160 triệu đồng.

Bộ Xây dựng cũng đề xuất phạt tiền từ 80 đến 120 triệu đồng nếu bên thuê, thuê mua nhà ở xã hội không sử dụng nhà ở phục vụ vào mục đích ở cho bản thân và thành viên trong gia đình; bên mua, thuê mua nhà ở xã hội bán lại nhà ở không đúng quy định; thu tiền ứng trước của người mua nhà ở xã hội không đúng quy định.

Thủ tướng: Không để dân phải “lòng vòng”, mất thêm chi phí mua nhà ở xã hội

Tại phiên họp thứ ba của Ban Chỉ đạo Trung ương về chính sách nhà ở và thị trường bất động sản, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh 3 mục tiêu quan trọng trong phát triển nhà ở xã hội.

Một là tháo gỡ khó khăn về thủ tục, quy trình, góp phần phát triển nhà ở xã hội, thị trường bất động sản công khai, minh bạch, bền vững vừa trước mắt vừa lâu dài.

Hai là để người dân được thụ hưởng, tiếp cận nhanh nhất, dễ nhất, rẻ nhất, thuận lợi nhất về nhà ở xã hội, không mất thời gian, công sức, không lòng vòng, mất thêm chi phí và đặc biệt không bị lừa đảo.

Ba là thúc đẩy phát triển nhà ở xã hội, phát triển thị trường bất động sản an toàn, lành mạnh, bền vững, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế. Đây cũng là một động lực của phát triển nhanh và bền vững.

Cũng theo Thủ tướng, phát triển nhà ở xã hội không chỉ là phát triển nhà cao tầng ở đô thị, mà có thể là nhà ở thấp tầng. “Ở bất kỳ nơi nào, miễn người dân thuộc nhóm đối tượng được mua, thuê mua nhà ở xã hội có nhu cầu đều được tiếp cận nhà ở xã hội bình đẳng, thuận lợi nhất”, lãnh đạo Chính phủ nhấn mạnh.