Hai tuần qua, chị Ngọc Huyền, ngụ ở xã Gia Lâm, liên tục rao bán căn hộ tại phân khu 4 tòa trong đại đô thị phía đông Hà Nội. Căn này rộng 59 m2 có giá 6,2 tỷ đồng (khoảng 105 triệu đồng một m2) đã được chị này thanh toán tiến độ được 15% (khoảng 900 triệu). Thời điểm mở bán, để lấy được suất mua nhà, chị cho hay đã phải chi thêm 500 triệu đồng tiền chênh cho đại lý.

Chị Huyền cho hay nếu gặp khách thiện chí, chị sẵn sàng giảm khoản chênh còn 200 triệu đồng, thu về 1,1 tỷ đồng. Tình cảnh này, theo chị, khác biệt với hơn hai tháng trước khi nhiều khách mua phải “giành giật” để có quyền chọn mua căn hộ. Với vị trí đối diện hồ, chị kỳ vọng “bán chênh ít nhất tiền tỷ vì đây là phân khu cuối ra hàng tại đại đô thị”.

“Rao bán mấy tuần qua vẫn chưa có khách hỏi, tôi gửi thêm nhiều môi giới bán hộ song họ báo đây là thời điểm chững của thị trường, nếu không giảm thêm sẽ khó thanh khoản”, chị than thở.

Trường hợp như chị Huyền không hiếm gặp. Anh Trung Hiếu, ngụ ở xã Đông Anh, cho biết đang chật vật sang nhượng căn hộ 94 m2 tại dự án gồm ba tòa cao 45 tầng trong đại đô thị phía bắc. Căn này anh mua với giá 10,2 tỷ đồng thanh toán theo tiến độ, kèm khoản chênh 800 triệu cho đại lý.

Để nhanh sang tay trước kỳ thanh toán mới, anh Hiếu cho biết giảm khoản chênh còn 300 triệu cho khách mua thiện chí song vẫn chưa có giao dịch trong tháng qua. Anh nói, trong nhóm nhà đầu tư tại dự án, thông tin rao bán liên tục được cập nhật với giá chênh ngày càng giảm, thậm chí có căn không chênh. “Tưởng mua từ đợt đầu có thể dễ dàng sang tay với lợi nhuận vài trăm triệu, không ngờ thực tế bán rất chậm”, anh nói.

Đây là hai trong số nhiều trường hợp nhà đầu tư “lướt sóng” chung cư đang tìm cách thoát hàng bằng việc giảm kỳ vọng lợi nhuận. Theo nhiều môi giới, ngoài việc không muốn “lướt sóng thành cư dân”, cuối năm là thời điểm các sàn giao dịch chịu áp lực chốt doanh số nên quỹ căn được ôm trước đó tung ra nhiều, buộc các nhà đầu tư nhỏ lẻ cũng tìm cách thoát hàng.

Đức Dũng, một môi giới chuyên phân khúc căn hộ tại khu đông, cho hay số lượng khách gửi chung cư chuyển nhượng cho anh tăng đột biến những tháng cuối năm, khoảng 30-40% so với quý III. Tình trạng này trái ngược với thời điểm 2-3 tháng trước, khi liên tiếp dự án mới được khớp căn, người mua phải tranh giành để có được suất sở hữu căn hộ. Trong cơn “sốt giá”, Dũng nói, nhiều khách đầu tư sẵn sàng trả tiền chênh từ vài trăm triệu đến hơn tỷ đồng cho đại lý với kỳ vọng lấy được căn “hoa hậu” để tiếp tục sang tay.

Theo một khảo sát môi giới gần đây của kênh Batdongsan, khoảng 17% đáp viên cho biết lượng giao dịch trong quý IV giảm mạnh hơn một nửa so với quý III. Với phân khúc chung cư, 19% môi giới chia sẻ lượng giao dịch có chiều hướng suy giảm.

Ghi nhận diễn biến trên, ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt, Giám đốc thị trường nhà ở CBRE Việt Nam, cho biết giao dịch chung cư thời gian qua chủ yếu đến từ nhóm đầu tư, đầu cơ, ít dựa trên nhu cầu ở thật. Bởi giá bán neo cao tạo rào cản cho nhóm người mua để ở. Dữ liệu của CBRE cho thấy quý ghi nhận ồ ạt dự án trên 100 triệu đồng một m2 ra mắt. Ngay cả các thị trường tỉnh ven cũng xuất hiện nhiều dự án giá lên đến 60-80 triệu đồng một m2.

Khi mức giá vượt xa khả năng chi trả, thị trường có thể bước vào trạng thái bão hòa, “bên bán không muốn giảm giá, bên mua e dè rủi ro và thanh khoản suy yếu”. Ông nhắc lại giai đoạn 2007-2011 khi thị trường nhà đất trong nước tăng giá quá nhanh, tín dụng siết lại, giao dịch gần như đóng băng và cảnh báo nguy cơ tương tự ở giai đoạn này.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Văn Đính, Chủ tịch hội Môi giới bất động sản Việt Nam (VARS), cho biết phân khúc cao cấp có xu hướng tăng mạnh thời gian qua, chiếm 42% tổng cung chung cư mở bán trong quý III. Tuy nhiên, ông nhìn nhận 70-80% giao dịch đến từ nhu cầu đầu tư với kỳ vọng tăng giá và khai thác cho thuê.

Từ cuối tháng 11, giao dịch nhà đất, bao gồm chung cư bắt đầu sụt giảm khi nhiều ngân hàng dừng gói cho vay giá rẻ, lãi suất có dấu hiệu tăng. Ông Đính nói, lãi suất tăng không chỉ làm giảm sức mua mà còn tác động tâm lý, khiến nhà đầu tư dè dặt hơn với các khoản vay. Nhóm nhà đầu tư trước đó ồ ạt dùng đòn bẩy tài chính với kỳ vọng lướt sóng đang phải tìm cách sang tay do áp lực trả nợ tăng lên. Thay vì đặt cọc nhanh như giai đoạn lãi suất thấp, họ có xu hướng thận trọng hơn.

Nguồn cung chung cư mới ồ ạt ra hàng cũng tạo áp lực thanh khoản cho nhóm nhà đầu tư “lướt sóng”. Bởi khi thị trường có nhiều lựa chọn với đa dạng phân khúc sản phẩm, tâm lý FOMO (sợ bỏ lỡ) vì cung khan hiếm không còn khiến nhóm này khó tìm được khách hàng mới để sang tay. Ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt cho biết Hà Nội có thể đón 11.100 căn hộ mới trong quý IV, nâng tổng số căn mở bán trong năm nay vượt 32.300 căn, cao hơn mức đỉnh năm ngoái. Nguồn cung mới đa dạng hơn về vị trí giúp phân khúc giá 50-60 triệu đồng một m2 dần quay trở lại.

Dù thị trường chung cư có dấu hiệu chững lại, người mua ở thực vẫn gặp thách thức bởi giá neo cao. Báo cáo của Hội Môi giới bất động sản chỉ ra trong quý III, dự án siêu sang tăng mạnh, chiếm 42% tổng nguồn cung mở bán mới trên cả nước. Riêng Hà Nội và TP HCM (trước sáp nhập) ghi nhận 80% dự án chung cư mở bán mới giá trên 80 triệu đồng một m2.

“Nhiều người dân, nhất là giới trẻ, mất động lực sở hữu bất động sản do khoảng cách lớn giữa giá nhà và thu nhập”, ông Đính cho hay. Ông khuyến nghị người mua cần cân nhắc kỹ hiện trạng, giá trị sử dụng để xem xét mức giá bán. Thay vì mua gấp khi thị trường phấn khích, người mua có thể chọn thuê chung cư nội đô hoặc mua nhà ở vùng ven với giá hợp lý hơn.

Ngọc Diễm

Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA) mới đây kiến nghị cho phép chủ đầu tư được bán, cho thuê mua nhà hình thành trong tương lai dù đang thế chấp, chưa giải chấp ngay, nếu ngân hàng và người mua đồng ý.

Nhiều doanh nghiệp và hiệp hội cho rằng đây là giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn vốn. Tuy nhiên, không ít ý kiến từ người mua nhà và giới chuyên gia cảnh báo việc này có thể làm gia tăng rủi ro pháp lý, đẩy phần bất lợi về phía khách hàng, nhóm vốn ở vị thế yếu trong các giao dịch bất động sản.

Chị Ngọc, ngụ phường An Bình (TP HCM), cho biết từng mua căn hộ tại TP Thủ Đức cũ từ năm 2018, nhận nhà năm 2019 nhưng đến nay vẫn chưa được cấp sổ hồng do dự án chưa được giải chấp hoàn toàn. Theo chị, cư dân đã nhiều lần kiến nghị và chủ đầu tư liên tục cam kết, thực tế là tiền đã đóng đủ, nhà đã ở ổn định nhưng sổ hồng vẫn “bặt vô âm tín”, mỗi lần hỏi chỉ nhận được câu trả lời “đang làm việc với ngân hàng”.

Từ trải nghiệm cá nhân, chị cho rằng việc cho phép bán nhà đang thế chấp là một rủi ro lớn. Người mua nhà cá nhân rất khó kiểm soát được năng lực tài chính thực sự của chủ đầu tư và tiến độ trả nợ ngân hàng. “Khi có tranh chấp, người mua phải theo đuổi kiện tụng kéo dài, vừa tốn kém vừa bất an”, chị nhận xét.

Cùng quan điểm, anh Kiệt, một nhà đầu tư bất động sản cá nhân tại TP HCM, cho rằng đề xuất bán nhà chưa giải chấp không phù hợp với tâm lý người mua ở thực, khi buộc họ chấp nhận rủi ro pháp lý để đổi lấy cam kết giải chấp trong tương lai. Theo anh, cơ chế ngân hàng kiểm soát dòng tiền chủ yếu nhằm bảo đảm thu hồi nợ, không phải bảo vệ quyền sở hữu của người mua. Trong trường hợp dự án phát sinh rủi ro, ngân hàng vẫn được ưu tiên xử lý tài sản, còn người mua dù đã thanh toán và nhận nhà vẫn ở thế bất lợi.

Thực tế tại TP HCM cho thấy, nhiều dự án đã bàn giao nhà nhiều năm nhưng cư dân vẫn chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu do chủ đầu tư mang dự án đi thế chấp và không đủ khả năng giải chấp. Một số dự án từng nằm trong diện này như chung cư Bảy Hiền, Minh Thành, Phú Thạnh, Khang Gia Tân Hương, Avila, KDC Phú Hữu, 4S Linh Đông… Nhiều trường hợp, cơ quan quản lý phải vào cuộc tháo gỡ, song quá trình xử lý kéo dài, gây tổn thất lớn về thời gian, chi phí và tâm lý cho người mua.

Điểm chung của các tranh chấp này là người mua hầu như không có công cụ pháp lý trực tiếp để bảo vệ quyền lợi khi chủ đầu tư chậm hoặc không thực hiện nghĩa vụ với ngân hàng, còn khiếu nại, khởi kiện để đòi quyền lợi thường kéo dài, phức tạp và tốn kém.

Từ góc độ chuyên môn, Luật sư Trần Hoàng Hải, Văn phòng luật Hoàng Hải, phân tích nhà ở hình thành trong tương lai là loại tài sản đặc thù, khi người mua phải bỏ tiền trong lúc tài sản chưa hoàn thiện và quyền sở hữu chưa hình thành đầy đủ. Vì vậy, pháp luật nhà ở trong nhiều năm qua luôn đặt ra các yêu cầu nghiêm ngặt nhằm bảo vệ người mua, trong đó có nguyên tắc chủ đầu tư phải giải chấp tài sản trước khi ký hợp đồng mua bán.

Luật Nhà ở 2023 tiếp tục kế thừa tinh thần này, mục tiêu là ngăn chặn tình trạng một tài sản bị đem bán cho nhiều bên và bảo vệ người mua trước nguy cơ tài sản bị xử lý để thu hồi nợ ngân hàng. Vì vậy theo luật sư Hải, việc cho phép bán nhà chưa giải chấp, dù có sự đồng thuận của ba bên, về bản chất đã làm thay đổi trật tự ưu tiên trong giao dịch.

“Khi tài sản vẫn đang thế chấp, ngân hàng có quyền ưu tiên xử lý nếu chủ đầu tư mất khả năng thanh toán, còn người mua vẫn đứng sau trong thứ tự bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp”, ông Hải nói.

Một rủi ro khác là sự bất cân xứng thông tin. Chuyên gia bất động sản Nguyễn Hoàng cho rằng không phải người mua nào cũng có đủ kiến thức pháp lý để hiểu và đánh giá đầy đủ các điều khoản liên quan đến thế chấp, giải chấp, kiểm soát dòng tiền hay trách nhiệm của ngân hàng. Việc yêu cầu người mua “tự quyết định” mua hay không mua nhà đang thế chấp, về hình thức là trao quyền lựa chọn, nhưng thực chất có thể chuyển phần lớn rủi ro sang phía người yếu thế hơn.

Ngay cả khi thông tin được công khai trong hợp đồng, câu hỏi then chốt vẫn là: nếu chủ đầu tư không thực hiện đúng cam kết giải chấp, ai sẽ là người gánh hậu quả trực tiếp? Trong đa số trường hợp, ngân hàng có đầy đủ công cụ pháp lý để bảo toàn vốn, trong khi người mua phải theo đuổi các tranh chấp dân sự kéo dài để bảo vệ quyền lợi của mình.

Ngoài ra, nhiều ý kiến lo ngại việc cho phép bán nhà chưa giải chấp có thể tạo tiền lệ khiến một số chủ đầu tư phụ thuộc nhiều hơn vào dòng tiền của khách hàng thay vì năng lực tài chính thực chất. Trong bối cảnh niềm tin thị trường vừa mới phục hồi, mọi điều chỉnh chính sách cần được cân nhắc thận trọng, để bài toán tháo gỡ vốn cho doanh nghiệp không trở thành rủi ro pháp lý kéo dài đối với người mua.

Từ góc độ quản lý, Văn phòng Đăng ký đất đai TP HCM mới đây cũng cảnh báo người dân cần thận trọng khi giao dịch nhà ở hình thành trong tương lai, đặc biệt là các dự án hoặc căn hộ đang bị thế chấp. Cơ quan này khuyến cáo người mua chỉ nên ký hợp đồng và thanh toán khi tài sản đã được giải chấp đầy đủ.

Phương Uyên