Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA) gần đây có nêu kiến nghị cho phép chủ đầu tư đã thế chấp ngân hàng vẫn được huy động vốn, bán, cho thuê mua nhà ở hình thành trong tương lai.

Đẩy rủi ro cho người mua nhà

Với đề xuất của HoREA, một số người dân khi được hỏi đều bày tỏ lo ngại về tình trạng “cầm lưỡi dao” nếu chủ đầu tư vừa được thế chấp tài sản vay ngân hàng, vừa được bán nhà ở hình thành trong tương lai cho khách hàng mà không cần giải chấp.

Ông Trần Quang Huy (phường Bình Trưng, TPHCM), nói rằng nếu đề xuất được thông qua, người mua nhà như ngồi trên lửa, vì tiền bỏ ra mua, nhận nhà nhưng nhà lại bị người khác mang đi cầm cố. Mặc dù HoREA có đề nghị người mua được tự quyết định mua hay không mua nhà ở hình thành trong tương lai chưa được giải chấp thì điều này cũng vẫn gây ra các rủi ro pháp lý, kiện tụng nếu có phát sinh, nhất là khi chủ đầu tư không đủ năng lực giải chấp dự án thì người mua nhà chịu thiệt.

Trên thực tế, nhiều vụ tranh chấp dân sự xảy ra thời gian qua đều có liên quan đến việc bán nhà ở hình thành trong tương lai khi chưa được giải chấp.

Cụ thể như vào năm 2016, chủ đầu tư dự án The Harmona (Quận Tân Bình cũ, TPHCM) lấy dự án này thế chấp ngân hàng, sau đó bán cho 600 hộ dân. Trong đó, 41 căn hộ còn bị chủ đầu tư 2 lần cầm cố nhà băng dẫn đến tình trạng “nợ chồng nợ”.

Trường hợp khác vào năm 2019, chủ đầu tư chung cư Khang Gia Tân Hương (quận Tân Phú cũ, TPHCM) cũng thế chấp chung cư để vay tiền, sau đó ngân hàng ra thông báo thu giữ và xử lý tài sản, dù dự án đã được bán cho người dân. Sau đó, cơ quan quản lý Nhà nước đã phải vào cuộc, tìm cách giải chấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà của chung cư để đảm bảo quyền lợi của cư dân.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư Hà Nội), nêu quy định hiện hành tại khoản 2 Điều 183 Luật Nhà ở năm 2023, trường hợp chủ đầu tư đã thế chấp dự án hoặc nhà ở hình thành trong tương lai mà thực hiện huy động vốn, ký kết hợp đồng mua bán với người mua nhà ở thì phải thực hiện giải chấp trước khi ký hợp đồng mua bán.

Như vậy, về nguyên tắc đối với nhà ở thương mại, tinh thần của Luật Nhà ở là chủ đầu tư đã thế chấp (dự án hoặc nhà ở hình thành trong tương lai) thì không được bán; khi đã bán thì không được tiếp tục thế chấp.

“Đây là nguyên tắc nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người mua nhà ở hình thành trong tương lai. Quy định này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh Luật Nhà ở năm 2023 đã bãi bỏ yêu cầu bắt buộc phải có bảo lãnh ngân hàng về nghĩa vụ bàn giao nhà đúng tiến độ của chủ đầu tư, mà thay vào đó cho phép các bên được lựa chọn”, luật sư nhấn mạnh.

HoREA lên tiếng giải thích

Giải thích về kiến nghị này, HoREA cho biết không phải là cơ quan đầu tiên đưa ra đề xuất mới. Trước đây, Bộ Luật Dân sự 2015 và Luật nhà ở 2023 đều cho phép chủ sở hữu tài sản, nhà ở được bán tài sản, nhà ở thế chấp “có điều kiện” rất chặt chẽ.

Tại khoản 5 Điều 321 Bộ Luật Dân sự 2015 đã quy định “của bên thế chấp được bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật.

Luật Nhà ở 2023 tại điểm b khoản 3 Điều 88 cũng đã quy định: Việc bán, cho thuê mua nhà ở xã hội hình thành trong tương lai phải tuân thủ các điều kiện như đã hoàn thành việc xây dựng phần móng của nhà ở theo quy định; đã giải chấp đối với trường hợp chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội có thế chấp nhà ở, trừ trường hợp được người mua, người thuê mua và bên nhận thế chấp đồng ý không phải giải chấp.

Khoản 2 điều 183 Luật nhà ở 2023 cũng đã quy định trường hợp chủ đầu tư đã thế chấp một phần hoặc toàn bộ dự án hoặc nhà ở mà có nhu cầu huy động vốn hoặc có nhu cầu bán, cho thuê mua nhà ở đó thì phải giải chấp một phần hoặc toàn bộ dự án hoặc nhà ở và quyền sử dụng đất này trước khi ký hợp đồng huy động vốn góp, hợp đồng mua bán, thuê mua nhà ở với khách hàng, trừ trường hợp quy định tại điểm b khoản 3 và điểm a khoản 4 Điều 88 của Luật này.

Nhưng do khoản 3 Điều 8 Nghị định số 96/2024 của Chính phủ chưa quy định chi tiết và hướng dẫn thực hiện khoản 2 Điều 183 và điểm b khoản 3 Điều 88 Luật Nhà ở 2023 đối với trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở đã thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai, chưa giải chấp mà có nhu cầu huy động vốn nên Hiệp hội mới đề nghị sửa đổi, bổ sung trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở đã thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai.

Nội dung đề xuất là bổ sung quy định trường hợp nhà ở hình thành trong tương lai chưa được giải chấp thì phải được người mua, người thuê mua và bên nhận thế chấp đồng ý không phải giải chấp bằng văn bản và được ghi rõ trong văn bản thông báo về nhà ở hình thành trong tương lai đủ điều kiện được bán, cho thuê mua và trong hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai giữa chủ đầu tư và khách hàng.

Bên nhận thế chấp có quyền kiểm soát việc sử dụng dòng tiền của chủ đầu tư có được từ việc bán, cho thuê mua nhà ở hình thành trong tương lai đúng mục đích để thanh toán khoản nợ vay và thực hiện giải chấp theo quy định trong hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai giữa chủ đầu tư và khách hàng.

Điều này cũng khẳng định “quyền” của khách hàng phải được biết rõ tình trạng pháp lý (bị hạn chế về quyền sở hữu) của nhà ở hình thành trong tương lai đã bị thế chấp, chưa được giải chấp để tự quyết định mua hoặc không mua nhà ở này để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người mua nhà.

Hiệp hội nhận thấy sẽ không xảy ra hậu quả “bán trước – giải chấp sau: Người mua nhà cầm đằng lưỡi”.

Nhu cầu đầu tư và lướt sóng tăng mạnh trở lại

Báo cáo của Viện Nghiên cứu Kinh tế – Tài chính – Bất động sản Dat Xanh Services (DXS – FERI) cho thấy, trong năm qua, tỷ lệ người mua bất động sản với mục đích đầu tư cho thuê tiếp tục tăng. Tỷ lệ này tăng 6 điểm phần trăm so với năm trước, đạt 28%. Đáng chú ý, nhóm nhà đầu tư lướt sóng ngắn hạn cũng gia tăng, từ 9% lên gần 12%.

Ngược lại, nhu cầu mua nhà để ở dù vẫn chiếm chủ đạo nhưng tiếp tục suy giảm so với năm trước, còn mua nhằm tích sản cũng giảm mạnh từ 24% xuống còn 17%. So với giai đoạn thị trường trầm lắng năm 2023, nhu cầu mua để đầu tư cho thuê và đầu tư ngắn hạn tăng mạnh, còn mua để ở giảm đi, cho thấy nhu cầu đầu tư, lướt sóng bất động sản đã tăng mạnh trở lại.

Đại diện DXS – FERI nhận định năm 2025, tâm lý tận dụng “tiền rẻ” trước khi lãi suất cho vay quay đầu tăng dần vào quý cuối năm, ghi nhận được hiện tượng đầu cơ “lướt sóng” tăng nhẹ. Tuy nhiên, trước hàng loạt chính sách điều hành của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước vào cuối năm 2025 và đầu năm 2026, khả năng cao hiện tượng đầu cơ “lướt sóng” các dự án bất động sản sẽ không còn duy trì được đà tăng trong những năm tiếp theo.

Nhận định này cũng tương đồng với đánh giá của Hội Môi giới Bất động sản Việt Nam (VARS). Ông Lê Đình Chung, Phó Chủ tịch Hội đồng Nghiên cứu và Đánh giá thị trường bất động sản VARS, cho biết nhu cầu ở thực vẫn giữ vai trò quan trọng, song động lực chính của thị trường trong năm 2025 tiếp tục đến từ nhu cầu đầu tư.

Theo thống kê, hơn 75% giao dịch phát sinh từ nhóm người mua căn nhà thứ hai trở lên, trong đó khoảng 10% là nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy tài chính ngắn hạn. Đáng chú ý, tỷ lệ người trẻ mua căn nhà đầu tiên có xu hướng gia tăng nhờ các chính sách ưu đãi và phương thức thanh toán linh hoạt từ chủ đầu tư.

Chu kỳ tăng trưởng chọn lọc, hướng tới giá trị bền vững

Trên thực tế, đại diện VARS ghi nhận thị trường cũng đã xuất hiện hiện tượng rao bán “cắt lỗ” ở một bộ phận nhà đầu tư mua theo tâm lý FOMO (sợ bị bỏ lỡ) trong giai đoạn tăng “nóng”, chủ yếu tại những khu vực có mức tăng giá quá nhanh. Điều này cho thấy thị trường đang bước vào giai đoạn sàng lọc, buộc nhóm đầu tư lướt sóng phải cơ cấu lại danh mục, nhất là với phân khúc căn hộ chung cư.

Ông Nguyễn Văn Đính, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam, cho rằng năm qua, các “cơn sóng” đầu cơ ngắn hạn bị đứt gãy sau khi sáp nhập tỉnh thành, tốc độ tăng giá phi mã được chặn lại, thay vào đó là xu hướng phát triển ổn định và dài hạn hơn. Thời gian tới, thị trường sẽ không còn chỗ cho đầu tư ăn xổi, đòi hỏi các chủ thể phải chuyên nghiệp hơn, minh bạch hơn và tuân thủ nghiêm kỷ cương thị trường trong một hệ sinh thái được quản trị bằng dữ liệu và công nghệ số.

Trong bối cảnh lãi suất huy động có dấu hiệu tăng trở lại, Bộ Xây dựng đã đề xuất nhiều nhóm giải pháp nhằm kiểm soát giá bất động sản, trong đó tập trung hoàn thiện khung pháp lý, tăng nguồn cung đặc biệt là nhà ở xã hội và siết chặt hoạt động đầu cơ.

Đáng chú ý, Nghị định 357 quy định mỗi bất động sản sẽ có một mã định danh điện tử thống nhất trên toàn quốc từ ngày 1/3/2026, được kỳ vọng tạo bước ngoặt trong minh bạch hóa dữ liệu, quản lý giao dịch và pháp lý thị trường.

Do đó, giới chuyên gia đánh giá năm nay, cùng với các chính sách minh bạch hóa dữ liệu và định danh bất động sản, thị trường được kỳ vọng sẽ vận hành theo hướng thực chất hơn, nơi giá trị thật dần thay thế các kỳ vọng đầu cơ ngắn hạn.

Bà Giang Huỳnh, Giám đốc Bộ phận Nghiên cứu và Tư vấn Savills TPHCM, cho rằng thị trường bất động sản Việt Nam đang đi qua giai đoạn điều chỉnh mang tính tái cấu trúc để chuẩn bị cho một chu kỳ phát triển mới. Kỳ vọng về điểm rơi tăng trưởng trong giai đoạn 2026-2027 được đánh giá là có cơ sở khi nhiều yếu tố nền tảng đang hội tụ.

Cụ thể, từ năm 2026, thị trường sẽ vận hành dưới tác động toàn diện của các bộ luật mới như Luật Đất đai 2024, Luật Nhà ở 2023, Luật Kinh doanh Bất động sản cùng với bảng giá đất mới áp dụng từ ngày 1/1/2026. Dù bảng giá đất mới có thể làm gia tăng nghĩa vụ tài chính trong ngắn hạn, song về dài hạn sẽ góp phần tạo lập môi trường đầu tư minh bạch và công bằng hơn, đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn kéo dài trong việc xác định giá đất dự án, qua đó cải thiện nguồn cung cho thị trường.

Bên cạnh đó, đầu tư công tiếp tục được xem là một trong những động lực then chốt. Việc đẩy mạnh triển khai các dự án hạ tầng trọng điểm trong 5 năm tới sẽ góp phần cải thiện kết nối liên vùng, thúc đẩy giãn dân đô thị và hình thành các cực tăng trưởng mới dọc theo các trục hạ tầng lớn.

Do đó, đại diện Savills nêu quan điểm dù thị trường vẫn tồn tại những thách thức như chi phí đất đai cao, khả năng chi trả của người mua ở thực hay rủi ro từ biến động vĩ mô bên ngoài, bất động sản vẫn được xem là kênh tích lũy tài sản dài hạn có tính ổn định. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, thị trường đòi hỏi nhà đầu tư phải thận trọng hơn, tập trung vào chất lượng tài sản, pháp lý và khả năng khai thác thực tế, thay vì chạy theo các kỳ vọng ngắn hạn.

Nhà ở xã hội “nóng” trở lại

Thời gian gần đây, nhiều địa phương rục rịch mở bán nhà ở xã hội và hàng trăm người dân phải xếp hàng từ đêm để chờ nộp hồ sơ. Một số dự án, số lượng căn hộ mở bán rất ít còn lượng người nộp hồ sơ thì gấp nhiều lần.

Ông Long (tạm trú tại phường Linh Trung, TPHCM) cũng hồ hởi dò hỏi khắp nơi thông tin về việc mở bán dự án nhà ở xã hội tại phường Hiệp Bình, mặc dù chủ đầu tư mới chỉ khởi công. Vợ chồng ông là nhân viên văn phòng, nhiều năm muốn có ngôi nhà che nắng che mưa để con cái ổn định học hành nhưng thu nhập hạn chế. Giá nhà ở thương mại ngày một tăng, vượt xa tầm tay, gia đình nhỏ chỉ trông chờ vào nhà ở xã hội.

Tuy nhiên, nhiều năm qua, gia đình gặp vướng mắc về quy định thu nhập. Vợ chồng ông có thu nhập 35 triệu đồng/tháng, vượt 5 triệu đồng so với quy định nên không thể mua. Vừa mới đây, Chính phủ nới rộng lên 40 triệu đồng/tháng nhen nhóm hi vọng của gia đình nhỏ trong việc sở hữu một căn nhà ở xã hội, an cư lạc nghiệp.

Nhiều chuyên gia cho rằng sự cởi mở của chính sách trong thời gian gần đây đã “làm nóng” hơn thị trường nhà ở xã hội. Nếu như trước đây, cá nhân độc thân chỉ được mua nhà ở xã hội khi có thu nhập không quá 15 triệu đồng/tháng và hộ gia đình 2 vợ chồng không quá 30 triệu đồng/tháng, thì nay mức trần đã được nâng lên.

Cụ thể, cá nhân thu nhập được nâng lên không quá 20 triệu đồng/tháng, người độc thân nuôi con nhỏ được nâng lên 30 triệu đồng/tháng, còn hộ gia đình 2 vợ chồng có tổng thu nhập không quá 40 triệu đồng/tháng. Lãi suất vay mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội cũng được điều chỉnh giảm, từ 6,6%/năm xuống 5,4%/năm.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn luật sư TP Hà Nội) đánh giá việc nâng mức thu nhập được mua nhà ở xã hội phù hợp với biến động giá cả và chi phí sinh hoạt, mở rộng cơ hội tiếp cận cho công chức, viên chức và người lao động, người thu nhập thấp tại đô thị. Cơ chế linh hoạt cho phép địa phương điều chỉnh theo thực tế và ưu tiên hộ đông con là điểm tiến bộ trong chính sách an sinh.

Ngoài ra, việc giảm lãi suất cho vay tại ngân hàng chính sách xã hội giúp người thu nhập thấp giảm đáng kể gánh nặng tài chính, tạo điều kiện dễ dàng hơn khi tiếp cận chính sách nhà ở xã hội. Quy định cho phép điều chỉnh các khoản vay cũ thể hiện tính nhân văn, công bằng và khuyến khích người dân mạnh dạn vay mua nhà ở xã hội.

Ngoài những điểm mới này, Bộ Xây dựng đang lấy ý kiến dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về một số cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc trong phát triển nhà ở xã hội. Theo đó, Bộ đề xuất người được bố trí tái định cư theo hình thức mua, thuê mua nhà ở xã hội; hộ gia đình, cá nhân thuộc đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất hoặc thỏa thuận chuyển nhượng quyền sử dụng đất cho dự án nhà ở xã hội thì được ưu tiên mua, thuê mua nhà ở xã hội.

Cá nhân, hộ gia đình thuộc diện này cũng không phải đáp ứng điều kiện về nhà ở và điều kiện về thu nhập, trừ trường hợp đã được mua, thuê mua nhà ở xã hội theo quy định.

Một nội dung quan trọng khác là Bộ Xây dựng đề xuất tiêu chí ưu tiên giao chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội có năng lực tài chính, kinh nghiệm đã triển khai các dự án nhà ở; cam kết và trách nhiệm với xã hội.

Trong đó, doanh nghiệp có cam kết tiến độ hoàn thành dự án nhanh nhất và không vượt quá 3 năm kể từ ngày được nhà nước giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất để thực hiện dự án nhà ở xã hội.

Đề án 1 triệu căn nhà ở xã hội có thể thực hiện

Phát triển nhà ở xã hội được xác định là nhiệm vụ quan trọng của Đảng và cả hệ thống chính trị, là một trong những nhiệm vụ trọng tâm cần ưu tiên trong phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Mục tiêu đến năm 2030, cả nước xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ nhà ở xã hội cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp.

Bài toán nguồn cung đang từng bước được tháo gỡ, khi dự thảo thành lập Quỹ nhà ở quốc gia và các cơ chế thí điểm phát triển nhà ở xã hội đã được Bộ Xây dựng trình Chính phủ. Bộ Xây dựng kỳ vọng quỹ này sẽ góp phần cân đối cung – cầu, từ đó kéo giá thành nhà ở thương mại xuống mức hợp lý, giúp thị trường bất động sản phát triển ổn định, lành mạnh, đồng thời tạo nguồn lực dài hạn, bền vững cho phát triển nhà ở xã hội.

Việc tháo gỡ nguồn cung nhà ở xã hội là cần thiết. Giữa bối cảnh nguồn cung nhà ở liên tục sụt giảm rồi dần phục hồi trong 2 năm trở lại đây nhưng cơ cấu sản phẩm lại ngày càng mất cân đối, đặc biệt là thiếu hụt nghiêm trọng phân khúc đáp ứng khả năng chi trả của đại đa số người dân.

Viện nghiên cứu đánh giá thị trường bất động sản Việt Nam (VARS IRE) nêu tỷ trọng nguồn cung nhà ở bình dân và trung cấp liên tục sụt giảm, giảm lần lượt từ mức 19% và 33% năm 2019 chỉ còn 7% và 19% vào năm 2024. Đáng chú ý, riêng tại Hà Nội và TPHCM (cũ), 2 địa phương có nhu cầu nhà ở lớn nhất thì 2 phân khúc này gần như vắng bóng hoàn toàn kể từ năm 2023. 

Tuy nhiên, chỉ trong 3  năm kể từ khi Đề án 1 triệu căn nhà ở xã hội đi vào triển khai, thị trường đã ghi nhận những tín hiệu tích cực. Số liệu thống kê từ Bộ Xây dựng cho thấy, lũy kế đến nay, cả nước có 692 dự án nhà ở xã hội đang được triển khai với quy mô hơn 633.000 căn. Số lượng dự án đã hoàn thành, khởi công, chấp thuận chủ trương đầu tư đến năm nay đạt gần 60% so với chỉ tiêu đã đặt ra trong Đề án này.

Đặc biệt, số lượng căn nhà ở xã hội hoàn thành bứt tốc mạnh mẽ. Riêng 7 tháng đầu năm nay, cả nước đã hoàn thành hơn 36.800 căn nhà ở xã hội. Mặc dù mới chỉ đạt 37% mục tiêu của cả năm nhưng kết quả này bằng hơn 80% kết quả của cả năm trước và gấp hơn 7 lần so với năm 2022. Đồng thời, 9/31 địa phương được giao chỉ tiêu xây dựng nhà ở xã hội trong năm nay có khả năng hoàn thành và vượt chỉ tiêu đề ra.

VARS IRE nhận định tốc độ triển khai Đề án nhanh hơn gấp nhiều lần so với giai đoạn trước nhờ hàng loạt các chính sách thúc đẩy phát triển nhà ở xã hội, từ sự quyết tâm từ Đảng, Nhà nước, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và sự tham gia ngày càng mạnh mẽ của các địa phương, doanh nghiệp trong việc đưa phân khúc này phát triển có chiến lược.

Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 10, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết cơ sở pháp lý liên quan đến nhà ở xã hội đã đầy đủ, không còn vướng mắc, dự thảo Nghị định về Quỹ nhà ở quốc gia Bộ Xây dựng sẽ trình lên Chính phủ trong tháng 11. Bộ cũng đã dự thảo xong và trình lên Chính phủ Chỉ thị về việc chấn chỉnh, tăng cường minh bạch, phòng ngừa tiêu cực trong xét duyệt mua, bán, cho thuê nhà ở xã hội.

Bộ trưởng khẳng định mục tiêu hoàn thành 100.000 căn nhà ở xã hội trong cuối năm 2025 – đầu năm 2026 cũng như việc hoàn thành 1 triệu căn nhà ở xã hội là có thể thực hiện được bởi các địa phương đang rất nỗ lực và dành nhiều tâm huyết cho việc đẩy nhanh tiến độ các dự án.