Tại dự thảo Luật Đất đai 2024 (sửa đổi), Bộ Tài nguyên và Môi trường đề xuất cơ chế mới: nếu dự án đạt thỏa thuận với từ 75% diện tích hoặc số hộ dân đồng thuận, phần còn lại sẽ do Nhà nước hỗ trợ thu hồi để giao cho chủ đầu tư thực hiện dự án. Đề xuất này được kỳ vọng giải quyết điểm nghẽn giải phóng mặt bằng, vốn kéo dài nhiều năm, gây lãng phí tài nguyên đất.

Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM, nhìn nhận giải phóng mặt bằng là nút thắt lớn nhất của các dự án bất động sản, không chỉ làm tăng chi phí vốn cho doanh nghiệp mà còn đẩy giá bán nhà đất lên cao. Cơ chế Nhà nước hỗ trợ thu hồi khi đạt sự đồng thuận số đông sẽ giúp tránh tình trạng “găm đất” chờ giá, giảm việc thiểu số kéo lùi số đông.

Đồng quan điểm, ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM, nói đề xuất này sẽ mở hướng gỡ vướng cho loạt dự án bị đình trệ do vài hộ dân không đồng ý. “Đây là bước đột phá pháp lý giúp khơi thông nguồn cung cho thị trường bất động sản”, ông nói.

Ngoài ra, theo Chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển, quy định này còn có thể giúp giảm áp lực tài chính cho doanh nghiệp.

Dẫu vậy, giới chuyên gia cũng cảnh báo nên thận trọng với ngưỡng đồng thuận trên 75% này. Vì nếu cơ quan chức năng thiếu hành lang pháp lý chặt chẽ, cơ chế này dễ dẫn đến “ép buộc thiểu số”, phát sinh khiếu kiện, làm suy giảm tính chính danh của chính sách thu hồi đất.

Ông Lê Hoàng Châu phân tích, giữa phương án xác định tỷ lệ đồng thuận theo hộ dân và diện tích, cách xác định tỷ lệ theo diện tích sẽ phù hợp hơn. Theo ông, nếu 25% hộ dân còn lại nắm giữ 40-50% diện tích, tỷ lệ 75% hộ đồng thuận không còn phản ánh đúng ý chí cộng đồng. Ông đề xuất chỉ nên tính theo diện tích và nâng mức đồng thuận lên trên 85% để “đảm bảo công bằng”.

Ông Phạm Viết Thuận cũng nói ngưỡng 75% là thấp và cần nâng lên mức tối thiểu 80-85%. “Chỉ khi doanh nghiệp đã tự thỏa thuận được ít nhất 80% diện tích đất, việc nhà nước hỗ trợ phần còn lại mới thật sự hợp lý”, ông nhận xét.

Về mặt pháp lý, luật sư Phạm Anh Tuấn (Đoàn Luật sư TP HCM) cho rằng nên có quy định rõ thế nào là đồng thuận, cơ chế thương lượng ra sao và cách bảo vệ quyền lợi của nhóm chưa đồng ý thế nào. Chỉ khi các quy định rõ ràng, việc áp dụng ngưỡng 75% trong thu hồi đất mới minh bạch và tránh được việc tranh chấp, khiếu kiện.

Ông Tuấn cũng bày tỏ lo ngại trong bối cảnh Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đề xuất bỏ yếu tố thị trường trong định giá đất, nếu khung giá đất thấp hơn nhiều so với giá thị trường, việc cưỡng chế phần còn lại sẽ gây cảm giác bất công, “áp đặt số đông”, làm mất tính chính danh của dự án.

Đồng tình, đại diện một doanh nghiệp bất động sản tại Đồng Nai nói vướng mắc lớn nhất hiện nay không nằm ở tỷ lệ đồng thuận, mà ở khâu định giá. Người dân sẵn sàng giao đất khi được bồi thường hợp lý, không bị thiệt so với giá thị trường. Nếu không tạo niềm tin vào sự công bằng, thiểu số sẽ phản ứng quyết liệt khi bị ép giao đất. “Muốn thu hồi theo cơ chế này, trước hết phải có hệ thống định giá đáng tin cậy, phản ánh đúng giá trị thị trường”, ông nhấn mạnh.

Để hạn chế hệ quả tiêu cực, nhiều chuyên gia cho rằng cần bổ sung các điều kiện ràng buộc với chủ đầu tư; xây dựng hệ thống định giá đất minh bạch, do hội đồng độc lập thực hiện với sự tham gia của người dân và chuyên gia. Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cũng phải được công khai, có cơ chế giải trình và thời hạn khiếu nại rõ ràng. Cơ chế đồng thuận đa số chỉ hiệu quả khi đi kèm chốt chặn pháp lý bảo vệ nhóm yếu thế.

Các chuyên gia cũng gợi ý Việt Nam có thể tham khảo mô hình tại Thái Lan, Malaysia, Đức – nơi tỷ lệ đồng thuận gắn liền với các bước phản biện công khai, phân tích tác động xã hội, định giá đất do đơn vị độc lập thực hiện.

Tại Thái Lan, nếu dự án không đạt đồng thuận toàn diện, chính quyền vẫn có thể tiến hành thu hồi nhưng thường phải thương lượng thêm hoặc điều chỉnh dự án, không chỉ cưỡng chế theo ý chí nhà nước. Ở Đức, trưng dụng chỉ được thực hiện vì lợi ích công cộng, với bồi thường công bằng; người bị trưng dụng đất có quyền khởi kiện ra tòa để kiểm tra mức bồi thường và tính hợp lý của quyết định.

Theo đó, tỷ lệ đồng thuận được các chuyên gia cho là yếu tố cần thiết trong thu hồi đất, nhưng không nên chỉ nhìn vào con số. Quan trọng hơn là bảo đảm sự đồng thuận thực chất, dựa trên nguyên tắc minh bạch, công bằng và có cơ chế bảo vệ quyền lợi cho các bên. Nếu thiếu những yếu tố này, tỷ lệ phần trăm có thể không phản ánh đúng sự đồng thuận của cộng đồng.

Phương Uyên

Sáng 15/4, Bộ trưởng Tài chính Nguyễn Văn Thắng thừa ủy quyền Thủ tướng trình Thường vụ Quốc hội dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về miễn thuế sử dụng đất nông nghiệp.

Miễn thuế đất nông nghiệp được Nhà nước duy trì trong 20 năm qua và sẽ hết hạn vào cuối 2025. Ở lần trình này, Chính phủ đề nghị kéo dài thực hiện chính sách này tới 2030, tức thêm 5 năm.

Bộ trưởng Thắng cho biết tổng số thuế miễn, giảm giai đoạn 2001-2010 trung bình khoảng 3.268 tỷ đồng một năm và tăng dần lên 7.500 tỷ đồng trong 3 năm gần đây. Chính sách này khuyến khích tập trung đất đai để sản xuất quy mô lớn, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại hóa.

Miễn giảm thuế này cũng giúp tạo việc làm cho khu vực nông thôn, góp phần nâng cao sức cạnh tranh sản phẩm nông nghiệp trên thị trường trong bối cảnh hội nhập kinh tế.

Theo ông Thắng, việc tiếp tục miễn thuế đất nông nghiệp tới 2030 là cần thiết, nhằm bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và ổn định kinh tế – xã hội.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế – Tài chính Phan Văn Mãi nói cơ quan thẩm tra đồng tình với đề xuất của Chính phủ. Theo ông, giai đoạn vừa qua, ngày càng có nhiều doanh nghiệp, tập đoàn lớn đầu tư vào nông nghiệp, phát triển sản xuất các sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, việc miễn thuế đất nông nghiệp một cách đại trà không tạo ra động lực sử dụng đất hiệu quả. Tích tụ đất cho sản xuất nông nghiệp theo quy mô lớn kèm theo miễn thuế có phần dẫn đến tình trạng sử dụng đất lãng phí, để hoang hóa.

Cụ thể, theo ông Mãi, chỉ nên miễn thuế với trường hợp sử dụng đất vào mục đích sản xuất nông nghiệp. Đất nông nghiệp bị bỏ hoang, không được đưa vào sản xuất trong thời gian dài hoặc sử dụng sai mục đích… sẽ không trong diện miễn thuế.

Do đó, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ rà soát, đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp để thiết kế chính sách miễn giảm thuế “trúng đích” hơn, thúc đẩy sử dụng đất, tránh lãng phí nguồn lực.

Cuối phiên thảo luận, Thường vụ Quốc hội thống nhất trình Quốc hội xem xét dự thảo Nghị quyết này tại kỳ họp thứ 9, khai mạc đầu tháng 5.

Sơn Hà

Theo đó, hộ gia đình, cá nhân được cấp Giấy chứng nhận mà chưa nộp tiền sử dụng đất sẽ phải nộp 70% giá đất ở theo bảng giá đất với phần diện tích được cấp. Trường hợp đã nộp tiền sử dụng đất nhưng ở mức thấp hơn mức quy định, số tiền đã nộp sẽ được quy đổi ra tỷ lệ diện tích đã hoàn thành nghĩa vụ, phần còn lại nộp theo mức 70% theo giá đất hiện hành khi nộp hồ sơ cấp sổ.

Với các diện tích còn lại, nếu được công nhận thêm vào mục đích đất ở, tiền sử dụng đất phải nộp sẽ được thu 100% theo giá đất tại bảng giá đất tại thời điểm nộp hồ sơ.

Cụ thể, khi một hộ gia đình được cấp 60 m2 đất ở, với giá đất theo bảng giá đất là 20 triệu đồng mỗi m2. Nếu hộ dân chưa từng nộp tiền sử dụng đất, số tiền phải nộp theo công thức: Tiền sử dụng đất = Diện tích đất ở × Giá đất ở × 70%. Như vậy số tiền phải nộp sẽ là 840 triệu đồng.

Trường hợp trước đây hộ dân đã nộp 200 triệu đồng, trong khi theo quy định phải nộp 400 triệu đồng, phần diện tích còn lại chưa hoàn thành nghĩa vụ sẽ là 30 m2, tương đương tiền phải nộp thêm là 420 triệu đồng (30 × 20 triệu × 70%).

Ngoài ra, nếu hộ dân được công nhận thêm 20 m2 đất ở, phần diện tích này sẽ phải nộp 100% giá đất, tức 400 triệu đồng (20 × 20 triệu × 100%). Như vậy, tùy từng trường hợp, số tiền sử dụng đất mà hộ gia đình phải nộp sẽ khác nhau, nhưng quy định mới giúp rõ ràng, minh bạch và dễ tính toán hơn, hỗ trợ người dân chủ động dự trù chi phí khi làm sổ đỏ.

So với Nghị định 103, quy định mới đã đơn giản hóa cách tính tiền sử dụng đất cho các trường hợp chưa nộp tiền; bổ sung cơ chế quy đổi cho trường hợp đã nộp tiền nhưng thấp hơn mức quy định, giúp người dân không bị thiệt thòi và tránh phát sinh tranh chấp, đồng thời rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ cấp Giấy chứng nhận, hỗ trợ người dân và cơ quan nhà nước triển khai nhanh hơn.

Bên cạnh đó, Chính phủ siết chặt quy định miễn, giảm tiền sử dụng đất. Theo nghị định mới, hộ gia đình, cá nhân chỉ được miễn, giảm một lần tiền sử dụng đất đối với diện tích đất ở trong hạn mức được Nhà nước giao. Với người dân tộc thiểu số, ưu đãi này chỉ áp dụng với những người thường trú tại nơi có đất. Các trường hợp được miễn, giảm sẽ được cơ quan thuế và quản lý đất đai xử lý theo hồ sơ, thủ tục hiện hành.

Điểm đáng chú ý là nếu sau này cơ quan chức năng phát hiện người dân không đủ điều kiện để được miễn, giảm tiền sử dụng đất, số tiền đã được miễn, giảm sẽ phải nộp lại ngân sách nhà nước. Số tiền này được tính dựa trên giá đất và chính sách tại thời điểm giao đất, cộng với tiền chậm nộp hoặc khoản thu bổ sung theo quy định về thuế. Trường hợp người dân tự nguyện nộp lại tiền khi không còn đủ điều kiện cũng áp dụng cơ chế tương tự.

Nghị định đồng thời làm rõ các trường hợp không được miễn, giảm tiền sử dụng đất, gồm đất đấu giá và đất xây dựng nhà ở thương mại. Riêng với đất tái định cư hoặc những hộ phải di dời để bảo đảm tính mạng, ưu đãi vẫn được xem xét theo luật. Các cơ quan thuế và quản lý đất đai sẽ phối hợp kiểm tra, rà soát và thu hồi số tiền nếu cần, nhằm đảm bảo công bằng và minh bạch.

Phương Uyên