Trong dòng người xếp hàng mua nhà ở xã hội tại dự án CT3, khu đô thị Kim Chung, xã Thiên Lộc (Hà Nội) sáng 17/11, có ông C. (75 tuổi, quê Nghệ An), một cựu chiến binh. Ông đang sống cùng con cháu tại Hà Nội nhưng căn nhà quá chật nên muốn tìm chỗ ở mới.

Con gái ông đưa ông đến xếp hàng từ tối hôm trước, nhận số thứ tự tự phát là 77. Tuy nhiên, khi cánh cửa điểm nộp hồ sơ vừa mở, ông hiểu con số đó không còn nhiều ý nghĩa.

Mệt mỏi, ông ngồi xuống bên vệ đường đối diện cổng Trung tâm Văn hóa – Thông tin – Thể thao xã Thiên Lộc vì không đủ sức chen vào đám đông đang xô đẩy. Điều ông băn khoăn nhất là: Liệu thành tích trong quân ngũ có giúp ông được ưu tiên mua một căn nhà ở xã hội hay không?

Theo quy định hiện nay, có 5 nhóm được ưu tiên mua nhà ở xã hội mà không cần bốc thăm. Cụ thể, Điều 79 Luật Nhà ở quy định khi các đối tượng có cùng tiêu chuẩn và điều kiện, việc hỗ trợ được thực hiện theo thứ tự ưu tiên trước đối với:

– Người có công với cách mạng;

– Thân nhân liệt sĩ;

– Người khuyết tật;

– Người được bố trí tái định cư theo hình thức mua, thuê mua nhà ở xã hội;

– Nữ giới.

Trường hợp một đối tượng được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ khác nhau thì được hưởng một chính sách hỗ trợ mức cao nhất.

Tại Điều 38 Nghị định 100 quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội, quy định: Danh sách của nhóm đối tượng ưu tiên được sắp xếp theo thứ tự theo thời điểm nộp hồ sơ. Các căn hộ dành cho các đối tượng ưu tiên được bố trí theo thứ tự của danh sách ưu tiên cho đến khi hết, các đối tượng còn lại được tiếp tục tham gia bốc thăm.

Như vậy, những người thuộc nhóm ưu tiên được phân căn hộ trước. Khi hết quỹ căn ưu tiên, các đối tượng còn lại mới được bốc thăm.

Trong khi đó, về đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội, Điều 76 Luật Nhà ở quy định:

1. Người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ thuộc trường hợp được hỗ trợ cải thiện nhà ở theo quy định của Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng;

2. Hộ gia đình nghèo, cận nghèo tại khu vực nông thôn;

3. Hộ gia đình nghèo, cận nghèo tại khu vực nông thôn thuộc vùng thường xuyên bị ảnh hưởng bởi thiên tai, biến đổi khí hậu;

4. Hộ gia đình nghèo, cận nghèo tại khu vực đô thị;

5. Người thu nhập thấp tại khu vực đô thị;

6. Công nhân, người lao động đang làm việc tại doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã trong và ngoài khu công nghiệp;

7. Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, công nhân công an, công chức, công nhân và viên chức quốc phòng đang phục vụ tại ngũ; người làm công tác cơ yếu, người làm công tác khác trong tổ chức cơ yếu hưởng lương từ ngân sách nhà nước đang công tác;

8. Cán bộ, công chức, viên chức theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức;

9. Đối tượng đã trả lại nhà ở công vụ theo quy định, trừ trường hợp bị thu hồi nhà ở công vụ do vi phạm quy định;

10. Hộ gia đình, cá nhân thuộc trường hợp bị thu hồi đất và phải giải tỏa, phá dỡ nhà ở theo quy định của pháp luật mà chưa được Nhà nước bồi thường bằng nhà ở, đất ở;

11. Học sinh, sinh viên đại học, học viện, trường đại học, cao đẳng, dạy nghề, trường chuyên biệt theo quy định của pháp luật; học sinh trường dân tộc nội trú công lập;

12. Doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã trong khu công nghiệp.

Thông tin trên được ông Phạm Minh Mẫn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM đưa ra tại hội thảo “Phát triển nhà ở xã hội tại TPHCM – từ mô hình đến hành động”, diễn ra ngày 16/1.

Áp lực mục tiêu tăng gấp 10 lần

Theo Đề án 1 triệu căn nhà ở xã hội của Chính phủ, đến năm 2030, TPHCM được giao chỉ tiêu phát triển khoảng 200.000 căn, chiếm 20% tổng số lượng nhà ở xã hội cả nước. Đây là mức phân bổ cao nhất trong các tỉnh thành. Cụ thể, trong giai đoạn 2026-2030, thành phố cần hoàn thành khoảng 180.000 căn, cao gấp 10 lần so với giai đoạn trước đó,.

Đánh giá về giai đoạn 2021-2025, lãnh đạo Sở Xây dựng TPHCM cho biết dù gặp nhiều khó khăn trong những năm đầu, nhưng với sự chỉ đạo quyết liệt, ước tính đến hết năm 2025, thành phố đạt khoảng 12.900 đến hơn 13.400 căn, cơ bản hoàn thành 98,7% chỉ tiêu Thủ tướng giao,.

Tuy nhiên, bước sang năm 2026, áp lực là rất lớn khi chỉ tiêu giao cho năm đầu tiên của chu kỳ mới đã lên tới hơn 28.000 căn, và các năm tiếp theo trung bình khoảng 38.000 căn/năm.

Kiên quyết xử lý chủ đầu tư “bán nhà thương mại, quên nhà xã hội”

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là việc triển khai quỹ đất 20% nhà ở xã hội trong các dự án thương mại. Theo ông Phạm Minh Mẫn, hiện thành phố có khoảng 197 dự án (bao gồm cả dự án độc lập và dự án trong quỹ đất 20%) với tiềm năng khoảng 230.000 căn.

Tuy nhiên, đa phần các hạng mục nhà ở xã hội trong dự án thương mại triển khai rất chậm so với tiến độ của phần nhà ở thương mại, thậm chí nhiều nhà đầu tư không thực hiện.

Trước thực trạng này, đại diện Sở Xây dựng TPHCM khẳng định sẽ tham mưu cho Thành phố áp dụng các chế tài mạnh trong giai đoạn tới đối với các chủ đầu tư đã bán nhà thương mại nhưng chây ỳ xây dựng nhà ở xã hội.

Cụ thể là kiến nghị không cho phép bán nhà ở hình thành trong tương lai đối với các giai đoạn tiếp theo của dự án; Kiên quyết không xem xét gia hạn tiến độ thực hiện dự án; Xem xét giao lại quỹ đất này cho các đơn vị như Bộ Công an hoặc Liên đoàn Lao động để triển khai.

Đối với các dự án đã quá hạn, kiến nghị không cho phép chủ đầu tư chuyển đổi nghĩa vụ nhà ở xã hội bằng tiền. Không xem xét chấp thuận chủ trương đầu tư các dự án mới đối với những chủ đầu tư vi phạm nghĩa vụ này.

“Đây là chế tài buộc các chủ đầu tư phải thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội”, ông Mẫn nhấn mạnh.

Thúc đẩy pháp lý, chuẩn bị khởi công hàng loạt

Để hiện thực hóa mục tiêu năm 2026, TPHCM đang tập trung rà soát pháp lý cho 47 dự án. Trong đó, nhóm 18 dự án với quy mô khoảng 14.600 căn có pháp lý khả thi, dự kiến có thể khởi công ngay trong Quý 1/2026 hoặc thậm chí trước Tết Nguyên đán nếu tiến độ được đẩy nhanh.

Nhóm 29 dự án còn lại (khoảng 16.100 căn) sẽ tiếp tục được tháo gỡ vướng mắc để triển khai trong các quý tiếp theo.

Về dài hạn, TPHCM định hướng quy hoạch quỹ đất lên tới 2.000ha đến năm 2040, tập trung tại các khu vực động lực phát triển. Thành phố đang nghiên cứu mô hình kêu gọi đầu tư các dự án quy mô lớn (từ 30 đến 200ha). Lãnh đạo Sở Xây dựng nhận định, chỉ cần triển khai thành công 1-2 dự án quy mô 200ha (tương đương 100.000 căn hộ) là có thể đảm bảo chỉ tiêu đề ra,.

Ngoài ra, thực hiện Nghị quyết 07 của Chính phủ, TPHCM cam kết rút ngắn 50% thời gian thực hiện thủ tục hành chính cho các dự án nhà ở xã hội. Đồng thời, thành phố sẽ kiện toàn “Quỹ phát triển nhà ở”, chuyển đổi mô hình để tăng vốn điều lệ và hỗ trợ tài chính trực tiếp cho các dự án phát triển nhà ở.

Với sự chuẩn bị về quỹ đất và thái độ quyết liệt trong xử lý vi phạm, TPHCM kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá về nguồn cung nhà ở xã hội trong chu kỳ 5 năm tới.

Tăng mức cọc lên 50% giá khởi điểm

Chính phủ vừa ban hành Nghị quyết 66.11 nhằm tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc trong hoạt động đấu giá quyền sử dụng đất đối với trường hợp giao đất ở theo quy định của Luật Đất đai. Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị quyết là quy định tiền đặt trước khi cá nhân tham gia đấu giá đất ở tối thiểu 10% và tối đa 50% giá khởi điểm.

Theo cơ quan soạn thảo, việc nâng trần tiền đặt trước là giải pháp nhằm hạn chế tình trạng trả giá cao để trục lợi rồi sau đó bỏ cọc, gây nhiễu loạn thị trường đất đai.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư Hà Nội) cho biết, so với quy định trước đây, mức tiền đặt trước đối với cá nhân tham gia đấu giá đất ở đã tăng từ tối đa 20% lên 50% giá khởi điểm. Quy định mới buộc người tham gia đấu giá phải cân nhắc nghiêm túc hơn về năng lực tài chính, qua đó góp phần hạn chế hiện tượng trả giá cao rồi bỏ cọc.

Tuy nhiên, theo ông Tuấn, việc quy định biên độ tiền đặt trước khá rộng có thể khiến các địa phương có xu hướng lựa chọn mức cao nhất để an toàn, từ đó vô tình tạo thêm rào cản cho người dân tham gia đấu giá. Đáng lưu ý, quy định này chỉ áp dụng đối với cá nhân, trong khi doanh nghiệp tham gia đấu giá quyền sử dụng đất để thực hiện dự án vẫn áp dụng mức đặt trước từ 10% đến 20%.

Cùng quan điểm, luật sư Nguyễn Văn Đỉnh (Đoàn luật sư Hà Nội) nhận định quy định mới sẽ buộc người tham gia đấu giá thận trọng hơn ngay từ khâu nộp hồ sơ và tiền đặt trước, qua đó khắc phục tình trạng trả giá cao nhằm thổi giá đất hoặc phục vụ các mục đích không lành mạnh. Tuy nhiên, ông cho rằng chính sách này vẫn bộc lộ một số vướng mắc.

Thứ nhất, việc trao cho địa phương quyền lựa chọn mức đặt trước trong biên độ từ 10% đến 50% giá khởi điểm có thể gây lúng túng trong tổ chức thực hiện, thậm chí đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực chất của quy định mới. Trên thực tế, địa phương hoàn toàn có thể chọn mức 10%, thấp hơn cả trần 20% theo quy định cũ.

Thứ hai, nếu áp dụng mức đặt trước cao bằng 50% giá khởi điểm vô hình trung lại tạo ra rào cản cho người tham gia đấu giá, làm giảm tính cạnh tranh của cuộc đấu giá đất.

Luật sư Đỉnh dẫn ví dụ, một nhóm chủ thể có mục đích xấu có thể câu kết với đơn vị tổ chức đấu giá, đưa một số thửa đất ra đấu giá cùng thời điểm với mức đặt 50% giá khởi điểm, khiến người dân không kịp huy động nguồn tiền đặt trước, từ đó tạo điều kiện cho nhóm này thu gom đất và để dành kiếm lời.

Cấm tham gia đấu giá tối đa 5 năm

Một quy định mới của Nghị quyết là bổ sung chế tài xử lý vi phạm đối với người trúng đấu giá quyền sử dụng đất trong trường hợp giao đất ở.

Theo đó, cơ quan có thẩm quyền phê duyệt kết quả trúng đấu giá đất đối với trường hợp giao đất ở cho cá nhân sẽ ra quyết định cấm tham gia đấu giá: Từ 2 năm đến 5 năm đối với trường hợp người trúng đấu giá không nộp tiền; từ 6 tháng đến 3 năm đối với trường hợp người trúng đấu giá nộp không đủ tiền.

Trước đây, theo Điều 70 Luật Đấu giá tài sản, chế tài cấm tham gia đấu giá từ 6 tháng đến 5 năm chỉ áp dụng đối với doanh nghiệp bỏ cọc khi đấu giá đất thực hiện dự án hoặc đấu giá quyền khai thác khoáng sản. Nghị quyết số 66.11 đã mở rộng phạm vi áp dụng chế tài này sang đối tượng cá nhân tham gia đấu giá đất ở.

Ông Đỉnh cho rằng quy định mới được kỳ vọng sẽ khắc phục “khoảng trống pháp lý”, đồng thời bổ trợ cho chính sách nâng mức đặt trước nhằm chấn chỉnh tình trạng cá nhân trúng đấu giá rồi bỏ cọc. Tuy nhiên, theo chuyên gia, hiệu quả thực tế vẫn còn là dấu hỏi khi cá nhân hoàn toàn có thể nhờ người khác đứng tên để tham gia đấu giá – điều khó kiểm soát hơn so với doanh nghiệp.

Cần lưu ý rằng, chính vì lo ngại khả năng “lách luật” này nên khi sửa đổi Luật Đấu giá tài sản năm 2024, cơ quan soạn thảo đã không đề xuất chế tài cấm đối với cá nhân. Tuy vậy, sau 2 năm, quy định này đã được đưa vào Nghị quyết số 66.11.

Nhìn tổng thể, luật sư Đỉnh cho rằng mọi chính sách đều có hai mặt. Việc “siết” đấu giá đất bằng cách nâng mức đặt trước lên tối đa 50% và bổ sung chế tài cấm tham gia đấu giá tới 5 năm có thể làm giảm số lượng người tham gia, từ đó hạn chế vai trò của đấu giá như một công cụ tối đa hóa giá trị quyền sử dụng đất – một loại tài sản công đặc biệt.

Còn luật sư Phạm Thanh Tuấn đánh giá các quy định mới sẽ tăng mạnh tính răn đe, buộc người tham gia đấu giá phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi bỏ cọc. Qua đó, chính sách này có thể góp phần hạn chế đầu cơ, thổi giá và giảm nguy cơ hình thành các cơn “sốt ảo” từ hoạt động đấu giá đất.