TP HCM đang tính cho người dân đăng ký xây dựng thay vì phải xin cấp phép tại các khu vực có quy hoạch rõ ràng, từ 1/7. Động thái này đưa ra sau yêu cầu của Thủ tướng về cắt bỏ thủ tục hành chính không cần thiết, gồm cấp phép xây dựng hồi cuối tháng 5.

Theo quy định hiện hành, hai nhóm công trình phải thực hiện cấp phép xây dựng gồm dự án bất động sản (nhà ở thương mại, cao ốc, chung cư, nhà máy thuộc khu công nghiệp) và nhà riêng lẻ trong khu dân cư ở đô thị.

Với nhà ở riêng lẻ, việc miễn cấp phép hay chuyển đổi sang đăng ký xây dựng còn nhiều băn khoăn khi quy hoạch chưa đồng bộ, thiếu công cụ công nghệ. Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA), cho biết năm 2018, TP HCM từng thí điểm miễn giấy phép xây dựng với nhà riêng lẻ tại phường Tân Quy, quận 7. Điều kiện là phải có quy hoạch 1/500 (quy hoạch cụ thể, cơ sở để được cấp giấy phép xây dựng) của phường, nhưng thực tế chưa có nên việc thí điểm không thể triển khai.

Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là quy hoạch chi tiết 1/2.000 (bản đồ tổng mặt bằng sử dụng, cơ sở làm quy hoạch 1/500 và duyệt giấy phép xây dựng) chưa phủ kín toàn đô thị. Trong khi đó, đề xuất trước đây yêu cầu đất phải nằm trong quy hoạch 1/500 hoặc có thiết kế đô thị mới được miễn giấy phép.

Tại nhiều nước trên thế giới, chuyên gia cho rằng giấy phép xây dựng không cần thiết vì họ có nền tảng quy hoạch và quản lý đô thị vững chắc, đặc biệt là hệ thống quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị đầy đủ.

“Chỉ cần truy cập vào thông tin quy hoạch của lô đất, người dân biết rõ mọi chỉ tiêu từ số tầng, mật độ xây dựng…”, ông nói.

Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP HCM, việc cắt giảm thủ tục cấp phép có thể gặp thách thức do đặc điểm mật độ dân cư dày, nhà ở không đồng bộ về diện tích, lộ giới, ranh giới và kết cấu. Có nhiều năm kinh nghiệm tư vấn xây dựng, đầu tư các công trình tại TP HCM, chuyên gia bất động sản Lê Quốc Kiên nhìn nhận nếu người dân chỉ đăng ký xây dựng mà không có khâu thẩm tra trước, rủi ro về pháp lý khi hậu kiểm rất cao. Việc xử lý, khắc phục sai phạm cũng phức tạp, tốn nguồn lực hơn.

“Quy hoạch chi tiết – cơ sở thay thế cấp phép, hiện chưa đầy đủ tại nhiều khu dân cư, nhất là nhà trong ngõ, hẻm, dễ dẫn đến xây dựng tự phát, sai lệch và tranh chấp”, ông Kiên cho hay.

Cùng quan điểm, ông Lê Văn Thịnh, nguyên Trưởng phòng Giám định 1, Cục Giám định Nhà nước về chất lượng công trình xây dựng (Bộ Xây dựng), cho rằng những công trình không phép hoặc “lách luật” thường vi phạm nghiêm trọng về chiều cao, mật độ, khoảng lùi, kiến trúc mặt ngoài… Trong khi việc xử lý, khắc phục các công trình đã hoàn thành (thường nằm sâu trong ngõ, hẻm) gặp nhiều khó khăn.

Tại Hà Nội, sau cuộc tổng kiểm tra gần 70.000 công trình vào tháng 12/2023, Sở Xây dựng ghi nhận 7.300 nhà không phép, 2.300 nhà sai phép, trong đó có 385 chung cư mini. Các tòa chung cư mini thường có quy mô 5-10 tầng, nằm xen kẽ ở các khu có mật độ dân cư đông.

Ông Thịnh nhìn nhận nếu bỏ giấy phép với các công trình riêng lẻ, việc kiểm soát trật tự xây dựng sẽ hoàn toàn dựa vào thanh, kiểm tra. Trong khi lực lượng này đang quá tải, dẫn đến nguy cơ gia tăng vi phạm, tranh chấp và hợp thức hóa sai phạm. Hệ lụy là phá vỡ quy hoạch, mất mỹ quan đô thị, ảnh hưởng đến hạ tầng kỹ thuật xung quanh.

Để việc miễn giấy phép xây dựng khả thi với cả công trình riêng lẻ, các chuyên gia kiến nghị cần hoàn thiện quy hoạch, quản lý đô thị và tăng áp dụng công nghệ số.

Chủ tịch HoREA khuyến nghị hệ thống quy hoạch cần triển khai đồng bộ, công khai và thường xuyên cập nhật. Người dân có thể dễ dàng tiếp cận thông tin và phải tự chịu trách nhiệm nếu xây sai phép. Cơ quan quản lý cũng cần tăng cơ chế kiểm soát thị trường dựa trên nền tảng công nghệ cao, ví dụ quản lý bằng mã số công trình với cơ sở dữ liệu liên thông.

Ở góc độ khác, ông Lê Văn Thịnh cho rằng thay vì cắt bỏ hoàn toàn thủ tục cấp phép xây dựng, hướng đi đúng là đổi mới quy trình cấp phép, ứng dụng công nghệ số và nâng cao năng lực quản lý hậu kiểm.

“Thủ tục cấp phép nên áp dụng mạnh mẽ công nghệ số, tích hợp quy hoạch, dữ liệu đất đai, phòng cháy chữa cháy, kiến trúc… trên một nền tảng. Từ đó doanh nghiệp, người dân có thể xin cấp phép trực tuyến, giám sát được quy trình và thời hạn giải quyết”, ông Thịnh nêu.

Với các dự án bất động sản đã có quy hoạch chi tiết 1/500, các chuyên gia ủng hộ đề xuất giảm thủ tục cấp phép xây dựng.

Theo quy định, sau khi quy hoạch chi tiết 1/500 được duyệt, chủ đầu tư phải lập, duyệt thiết kế cơ sở; trình thẩm định thiết kế kỹ thuật và xin cấp giấy phép xây dựng. Ông Lê Hữu Nghĩa, Tổng giám đốc Công ty Bất động sản Lê Thành, cho rằng các bước này có nội dung tương tự với quy hoạch 1/500, gồm yêu cầu về tầng cao, mật độ xây dựng, khoảng lùi…

Ông nói, bản chất các thủ tục trên lặp lại nhau nhưng doanh nghiệp mất thêm nhiều tháng để chờ đợi, hoàn thiện. Do đó, ông Thành ủng hộ đề xuất bỏ giấy phép xây dựng tại các khu vực đã có quy hoạch chi tiết để giảm bớt thủ tục, tiết kiệm thời gian.

Tương tự, ông Lê Hoàng Châu nhìn nhận thủ tục cấp phép xây dựng hiện còn nhiều bất cập. Đơn cử dự án đã được duyệt quy hoạch chi tiết 1/500 song phải xin phép xây dựng khi san lấp mặt bằng, thi công đường giao thông, hồ cảnh quan… khiến tiến độ triển khai kéo dài, tốn kém nguồn lực.

“Cần loại bỏ các giấy phép con để hạn chế cơ chế xin – cho, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng”, ông Châu cho biết.

Mới đây, Bộ trưởng Xây dựng cũng yêu cầu rà soát, sửa đổi quy định, giảm thủ tục cấp phép xây dựng cho công trình đã có quy hoạch chi tiết 1/500 hoặc thiết kế đô thị được duyệt. Mô hình tiền kiểm (cấp phép trước khi xây dựng) được nghiên cứu chuyển sang hậu kiểm (kiểm tra sau xây dựng) để phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại.

Ngọc Diễm – Phương Uyên

TP HCM đang xem xét thí điểm việc bỏ giấy phép xây dưng, chuyển sang hình thức đăng ký xây dựng với nhà riêng lẻ và các công trình. Theo đề xuất, người dân tại các khu vực đã có quy hoạch 1/500, các công trình thuộc khu vực đã phê duyệt thiết kế đô thị hoặc quy chế quản lý kiến trúc đô thị, sẽ không cần xin giấy phép xây dựng như trước. Thay vào đó, họ chỉ cần thực hiện thủ tục đăng ký với chính quyền địa phương.

Sở Xây dựng cho biết đang phối hợp với các sở, ngành và UBND quận, huyện, TP Thủ Đức nghiên cứu để tham mưu thành phố ban hành các hướng dẫn cụ thể về việc bỏ cấp phép xây dựng trong tháng 6.

Nói với VnExpress về mô hình đăng ký thay vì cấp phép xây dựng, Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM, đơn vị đã đề xuất áp dụng mô hình trên, cho biết hình thức này chính là chuyển từ “xin phép xây dựng” sang “đăng ký xây dựng”.

“Đây không đơn thuần là cải cách thủ tục hành chính mà còn thay đổi tư duy quản lý nhà nước và xác lập rõ hơn quyền, trách nhiệm của người dân”, ông nói.

Theo cơ chế hiện nay, người dân muốn xây nhà phải làm hồ sơ xin phép, gồm nộp bản vẽ, chờ cơ quan thẩm tra hiện trạng và phê duyệt mới được xây dựng. Quá trình này thường kéo dài 15-30 ngày, thậm chí lâu hơn nếu có vướng mắc. Không có giấy phép, công trình bị xem là xây dựng trái phép, dù bản vẽ có thể đã đúng quy hoạch và quy chuẩn. Quá trình cấp phép vì vậy trở thành “nút thắt” mà trong nhiều trường hợp bị lợi dụng để gây phiền hà, phát sinh chi phí không chính thức cho người dân.

Ở mô hình mới, người dân chỉ cần đăng ký xây dựng – tức gửi thông báo kèm hồ sơ thiết kế đến chính quyền địa phương (dự kiến là cấp phường) trước khi khởi công. Cơ quan chức năng không cần phê duyệt từng trường hợp cụ thể mà sẽ chuyển sang hậu kiểm. Nếu công trình đúng quy định sẽ được hoàn công; nếu sai phạm sẽ bị xử lý.

“Khác biệt cốt lõi của hai hình thức này là xin phép xây dựng thì phải chờ cho phép mới được làm. Còn đăng ký là thông báo với chính quyền rằng, tôi sẽ xây nhà và làm đúng quy định. Nhà nước vẫn quản lý nhưng bỏ được cơ chế ‘xin – cho’ dễ phát sinh tiêu cực”, ông Thuận chia sẻ.

Theo ông Thuận, hình thức đăng ký xây dựng có thể áp dụng ngay tại các khu vực đã có quy hoạch chi tiết 1/500 và quy chế kiến trúc đô thị. Phụ lục 18 của Quyết định 56/2021 đã quy định cụ thể các chỉ tiêu: diện tích, kích thước tối thiểu của lô đất, mật độ xây dựng, chiều cao tầng, hệ số sử dụng đất, khoảng lùi, hình khối kiến trúc… Mọi chỉ tiêu kỹ thuật đều đã được xác định rõ ràng theo lộ giới đường hẻm trước khu đất.

Chẳng hạn, nếu đường trước nhà rộng từ 3,5 m đến dưới 6 m, chủ nhà được phép xây tối đa 3-4 tầng (gồm trệt, lửng và các tầng 2, 3, 4), với khoảng lùi cụ thể. Những tuyến đường khác cũng có chỉ tiêu tương ứng. Nhờ đó, người dân cùng đơn vị tư vấn chỉ cần dựa vào quy hoạch và quy chế để thiết kế đúng chuẩn. Việc nộp hồ sơ xin phép hiện nay chủ yếu để hợp thức hóa, không còn nhiều giá trị về mặt thẩm định kỹ thuật.

Hồ sơ đăng ký có thể nộp trực tuyến, theo mẫu thống nhất do UBND phường hoặc xã ban hành. Mẫu này sẽ tích hợp sẵn hình khối kiến trúc chuẩn từ Phụ lục 18 để áp dụng cho từng loại công trình. Theo ông Thuận, biểu mẫu cần cung cấp thông tin cơ bản gồm: quy mô công trình, bản vẽ phù hợp với quy hoạch và quy chế kiến trúc đã công bố.

Ông đánh giá, lợi ích của cơ chế đăng ký là giúp người dân chủ động hơn, tự tìm hiểu quy định, thuê đơn vị thiết kế có năng lực, thay vì trông chờ hướng dẫn từng bước từ chính quyền. Vai trò của cơ quan nhà nước cũng thay đổi – từ “cầm tay chỉ việc” sang “giám sát, hậu kiểm và xử lý sai phạm”, qua đó giảm tải bộ máy hành chính và tiết kiệm nguồn lực.

Trước lo ngại rằng bỏ giấy phép xây dựng có thể khiến gia tăng sai phạm, ông Thuận cho rằng giấy phép chỉ là một mắt xích trong chuỗi kiểm soát trật tự xây dựng. Bởi sau bước này, còn nhiều khâu quan trọng như giám sát thi công, kiểm tra hoàn công – giai đoạn hậu kiểm then chốt. Nếu phát hiện xây sai, chủ đầu tư phải khắc phục hoặc tháo dỡ phần vi phạm.

Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM, nhìn nhận việc áp dụng mô hình đăng ký xây dựng thay cho cấp phép có thể triển khai tại các dự án nhà ở thương mại, khu vực đã có quy hoạch 1/500 và thiết kế đô thị được phê duyệt. Tuy nhiên, phương án này sẽ gặp nhiều thách thức tại các khu dân cư hiện hữu, đặc biệt là khu vực nội thành đông dân cư, chưa có quy hoạch chi tiết – yếu tố được xem là cơ sở để thay thế giấy phép xây dựng.

Theo ông Châu, Phụ lục 18 đã quy định khá chi tiết về quản lý quy hoạch và kiến trúc, nhưng thực tế vẫn còn nhiều bất cập. Ví dụ, một số khu vực bị giới hạn mật độ xây dựng tối đa 50% diện tích đất, cùng với quy định khoảng lùi trước – sau, khiến diện tích sàn nhà còn lại quá nhỏ để sinh sống.

“Có những lô đất nội thành chỉ rộng 50 m2, nếu chỉ được xây 50%, lại trừ khoảng lùi, diện tích sử dụng thực tế còn khoảng 25-30 m2, rất khó chấp nhận với người dân”, ông Châu dẫn chứng.

Theo ông, điều kiện tiên quyết để bỏ giấy phép xây dựng là phải hoàn tất phủ kín quy hoạch chi tiết 1/500 toàn địa bàn TP HCM, đồng thời sửa các bất cập trong Quyết định 56 về quy chế quản lý quy hoạch, kiến trúc đô thị.

Ông Châu cũng đặt vấn đề về tài chính: với các dự án thương mại, chi phí lập quy hoạch 1/500 do chủ đầu tư chi trả, nhưng với khu dân cư hiện hữu, ai sẽ chịu phần chi phí này – nhà nước hay người dân? Đây là bài toán không dễ giải, và ông đề xuất có thể xã hội hóa phần kinh phí quy hoạch.

Phương Uyên

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang lấy ý kiến góp ý cho dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai 2024, trước khi trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 10. Một trong những nội dung đáng chú ý là việc bỏ quy định thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất bổ sung với phần thời gian chưa được tính tiền trong các trường hợp chuyển mục đích sử dụng hoặc giao đất có thu tiền.

Cụ thể, Điều 257 trong dự thảo đã bỏ quy định “khoản tiền người sử dụng đất phải nộp bổ sung”, chỉ còn giữ lại nội dung “Chính phủ quy định về việc áp dụng phương pháp định giá đất”. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp và người dân sẽ không phải nộp phần tiền bổ sung từng gây nhiều tranh cãi trong thời gian qua.

Hiện nay, mức thu tiền sử dụng đất bổ sung được Luật quy định là 5,4% mỗi năm. Trong dự thảo sửa đổi Nghị định 103 về tiền sử dụng đất và tiền thuê đất, Bộ Tài chính đề xuất giảm mức thu này xuống còn 3,6% hoặc bỏ hoàn toàn. Tuy nhiên, cơ quan này cho biết việc bãi bỏ hoàn toàn khoản thu chỉ có thể thực hiện nếu được quy định trực tiếp trong Luật Đất đai và đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu vấn đề này trong quá trình sửa luật.

Quy định thu tiền đất bổ sung lâu nay bị các chuyên gia và doanh nghiệp bất động sản xem là bất hợp lý. Việc chậm xác định nghĩa vụ tài chính thường xuất phát từ phía cơ quan nhà nước, nhưng chi phí lại đổ lên vai doanh nghiệp và người dân. Trong khi đó, tiền sử dụng đất vốn đã là một khoản đầu tư trả trước, được tính vào giá bán sản phẩm bất động sản. Việc truy thu thêm khiến chi phí bị đẩy sang người mua, làm giảm khả năng tiếp cận nhà ở và góp phần tạo ra lệch pha cung – cầu trên thị trường.

Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP HCM, nhận định việc dự thảo Luật Đất đai sửa đổi bỏ quy định thu tiền sử dụng đất bổ sung là tín hiệu tích cực với thị trường. Theo ông, điều này sẽ giúp doanh nghiệp giảm áp lực tài chính, góp phần hạ giá thành dự án, tạo điều kiện khơi thông nguồn cung nhà ở và gián tiếp hạ nhiệt giá nhà vốn đang neo cao do chi phí phát triển bị đội lên.

Theo ông Châu, trong bối cảnh thị trường đang thiếu lực cầu, mọi biện pháp tháo gỡ về thủ tục và tài chính đều mang lại hiệu ứng tích cực, đặc biệt là với các dự án chậm triển khai do vướng mắc về xác định nghĩa vụ tài chính.

Các chuyên gia cũng cho rằng việc điều chỉnh chính sách theo hướng giảm gánh nặng cho doanh nghiệp và người dân cho thấy cơ quan soạn thảo đã lắng nghe ý kiến từ thực tế, không chỉ giúp thị trường bất động sản phục hồi, mà còn góp phần cải thiện môi trường đầu tư và tăng tính minh bạch trong quản lý đất đai.

Bên cạnh việc bỏ quy định thu bổ sung tiền sử dụng đất, dự thảo sửa đổi Luật Đất đai 2024 cũng thêm cơ chế chuyển tiếp để đảm bảo ổn định trong thực thi. Trường hợp phương án giá đất đã được trình Chủ tịch UBND cấp có thẩm quyền trước thời điểm luật mới có hiệu lực, vẫn được quyết định theo phương án cũ mà không cần áp dụng quy định mới, tránh xáo trộn cho các hồ sơ gần hoàn tất.

Ngoài ra, trong trường hợp đến khi luật có hiệu lực nhưng cơ quan chức năng chưa ban hành tỷ lệ phần trăm hoặc hệ số cần thiết để định giá đất, như tỷ lệ khấu trừ chi phí hạ tầng, thì vẫn tiếp tục áp dụng quy định hiện hành trong Luật Đất đai 2024 để tính nghĩa vụ tài chính. Quy định này nhằm tránh gián đoạn trong quá trình xử lý hồ sơ và đảm bảo tính liên tục khi chuyển tiếp giữa các giai đoạn pháp lý.

Phương Uyên