Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA) gần đây có nêu kiến nghị cho phép chủ đầu tư đã thế chấp ngân hàng vẫn được huy động vốn, bán, cho thuê mua nhà ở hình thành trong tương lai.

Đẩy rủi ro cho người mua nhà

Với đề xuất của HoREA, một số người dân khi được hỏi đều bày tỏ lo ngại về tình trạng “cầm lưỡi dao” nếu chủ đầu tư vừa được thế chấp tài sản vay ngân hàng, vừa được bán nhà ở hình thành trong tương lai cho khách hàng mà không cần giải chấp.

Ông Trần Quang Huy (phường Bình Trưng, TPHCM), nói rằng nếu đề xuất được thông qua, người mua nhà như ngồi trên lửa, vì tiền bỏ ra mua, nhận nhà nhưng nhà lại bị người khác mang đi cầm cố. Mặc dù HoREA có đề nghị người mua được tự quyết định mua hay không mua nhà ở hình thành trong tương lai chưa được giải chấp thì điều này cũng vẫn gây ra các rủi ro pháp lý, kiện tụng nếu có phát sinh, nhất là khi chủ đầu tư không đủ năng lực giải chấp dự án thì người mua nhà chịu thiệt.

Trên thực tế, nhiều vụ tranh chấp dân sự xảy ra thời gian qua đều có liên quan đến việc bán nhà ở hình thành trong tương lai khi chưa được giải chấp.

Cụ thể như vào năm 2016, chủ đầu tư dự án The Harmona (Quận Tân Bình cũ, TPHCM) lấy dự án này thế chấp ngân hàng, sau đó bán cho 600 hộ dân. Trong đó, 41 căn hộ còn bị chủ đầu tư 2 lần cầm cố nhà băng dẫn đến tình trạng “nợ chồng nợ”.

Trường hợp khác vào năm 2019, chủ đầu tư chung cư Khang Gia Tân Hương (quận Tân Phú cũ, TPHCM) cũng thế chấp chung cư để vay tiền, sau đó ngân hàng ra thông báo thu giữ và xử lý tài sản, dù dự án đã được bán cho người dân. Sau đó, cơ quan quản lý Nhà nước đã phải vào cuộc, tìm cách giải chấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà của chung cư để đảm bảo quyền lợi của cư dân.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư Hà Nội), nêu quy định hiện hành tại khoản 2 Điều 183 Luật Nhà ở năm 2023, trường hợp chủ đầu tư đã thế chấp dự án hoặc nhà ở hình thành trong tương lai mà thực hiện huy động vốn, ký kết hợp đồng mua bán với người mua nhà ở thì phải thực hiện giải chấp trước khi ký hợp đồng mua bán.

Như vậy, về nguyên tắc đối với nhà ở thương mại, tinh thần của Luật Nhà ở là chủ đầu tư đã thế chấp (dự án hoặc nhà ở hình thành trong tương lai) thì không được bán; khi đã bán thì không được tiếp tục thế chấp.

“Đây là nguyên tắc nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người mua nhà ở hình thành trong tương lai. Quy định này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh Luật Nhà ở năm 2023 đã bãi bỏ yêu cầu bắt buộc phải có bảo lãnh ngân hàng về nghĩa vụ bàn giao nhà đúng tiến độ của chủ đầu tư, mà thay vào đó cho phép các bên được lựa chọn”, luật sư nhấn mạnh.

HoREA lên tiếng giải thích

Giải thích về kiến nghị này, HoREA cho biết không phải là cơ quan đầu tiên đưa ra đề xuất mới. Trước đây, Bộ Luật Dân sự 2015 và Luật nhà ở 2023 đều cho phép chủ sở hữu tài sản, nhà ở được bán tài sản, nhà ở thế chấp “có điều kiện” rất chặt chẽ.

Tại khoản 5 Điều 321 Bộ Luật Dân sự 2015 đã quy định “của bên thế chấp được bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật.

Luật Nhà ở 2023 tại điểm b khoản 3 Điều 88 cũng đã quy định: Việc bán, cho thuê mua nhà ở xã hội hình thành trong tương lai phải tuân thủ các điều kiện như đã hoàn thành việc xây dựng phần móng của nhà ở theo quy định; đã giải chấp đối với trường hợp chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội có thế chấp nhà ở, trừ trường hợp được người mua, người thuê mua và bên nhận thế chấp đồng ý không phải giải chấp.

Khoản 2 điều 183 Luật nhà ở 2023 cũng đã quy định trường hợp chủ đầu tư đã thế chấp một phần hoặc toàn bộ dự án hoặc nhà ở mà có nhu cầu huy động vốn hoặc có nhu cầu bán, cho thuê mua nhà ở đó thì phải giải chấp một phần hoặc toàn bộ dự án hoặc nhà ở và quyền sử dụng đất này trước khi ký hợp đồng huy động vốn góp, hợp đồng mua bán, thuê mua nhà ở với khách hàng, trừ trường hợp quy định tại điểm b khoản 3 và điểm a khoản 4 Điều 88 của Luật này.

Nhưng do khoản 3 Điều 8 Nghị định số 96/2024 của Chính phủ chưa quy định chi tiết và hướng dẫn thực hiện khoản 2 Điều 183 và điểm b khoản 3 Điều 88 Luật Nhà ở 2023 đối với trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở đã thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai, chưa giải chấp mà có nhu cầu huy động vốn nên Hiệp hội mới đề nghị sửa đổi, bổ sung trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở đã thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai.

Nội dung đề xuất là bổ sung quy định trường hợp nhà ở hình thành trong tương lai chưa được giải chấp thì phải được người mua, người thuê mua và bên nhận thế chấp đồng ý không phải giải chấp bằng văn bản và được ghi rõ trong văn bản thông báo về nhà ở hình thành trong tương lai đủ điều kiện được bán, cho thuê mua và trong hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai giữa chủ đầu tư và khách hàng.

Bên nhận thế chấp có quyền kiểm soát việc sử dụng dòng tiền của chủ đầu tư có được từ việc bán, cho thuê mua nhà ở hình thành trong tương lai đúng mục đích để thanh toán khoản nợ vay và thực hiện giải chấp theo quy định trong hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai giữa chủ đầu tư và khách hàng.

Điều này cũng khẳng định “quyền” của khách hàng phải được biết rõ tình trạng pháp lý (bị hạn chế về quyền sở hữu) của nhà ở hình thành trong tương lai đã bị thế chấp, chưa được giải chấp để tự quyết định mua hoặc không mua nhà ở này để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người mua nhà.

Hiệp hội nhận thấy sẽ không xảy ra hậu quả “bán trước – giải chấp sau: Người mua nhà cầm đằng lưỡi”.

Thách thức giá tăng, chênh lệch lớn với thu nhập

Trong cuộc họp chiều 22/9, Thủ tướng Phạm Minh Chính đưa ra nhiều chỉ đạo quan trọng liên quan đến thị trường bất động sản. Trong đó, Thủ tướng đặt vấn đề về việc bao nhiêu người cần nhà nhưng vì giá nhà cao quá không thể mua được; nhà ở chung cư mà cứ trên 70 triệu, hơn 100 triệu đồng một m2, ai có tiền mà mua. Thủ tướng yêu cầu thực hiện các giải pháp kéo giảm giá bất động sản, tăng nguồn cung để đáp ứng cung cầu.

Giá căn hộ chung cư tăng liên tục trong thời gian qua là vấn đề “nóng”, nhận được sự quan tâm của người dân. Nhiều đơn vị nghiên cứu thị trường, chuyên gia đã liên tục đề cập đến vấn đề này và đưa ra cảnh báo.

Báo cáo tháng 8 của Batdongsan.com.vn đề cập trong 2 năm qua, giá bán bất động sản phổ biến (tính chung trên cả nước) vẫn giữ đà tăng ở hầu hết các loại hình, trong đó tăng mạnh nhất là đất (tăng 44%) so với quý I/2024 và chung cư tăng 42%. Các loại hình khác gồm nhà riêng, đất dự án và nhà mặt phố tăng lần lượt 28%, 14% và 1% trong cùng giai đoạn.

Theo ông Nguyễn Quốc Anh – Phó tổng giám đốc Batdongsan.com.vn – việc giá bán vẫn duy trì xu hướng tăng là kết quả của tăng trưởng cung tiền mạnh mẽ thông qua chính sách tiền tệ linh hoạt hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao; sự khan hiếm nguồn cung sơ cấp kéo dài, đặc biệt ở các đô thị lớn, cùng với niềm tin của nhà đầu tư vào tiềm năng tăng giá trong tương lai.

Đồng thời, ông nêu ra thách thức về khả năng tiếp cận nhà ở cho người dân có thu nhập trung bình thấp. Thực trạng này có thể tiếp diễn nếu các nút thắt về pháp lý và nguồn cung chưa được tháo gỡ triệt để.

Trong khi đó, chuyên gia Cấn Văn Lực, trong một hội thảo gần đây, cho biết một công chức ở Việt Nam cần tới 26 năm làm việc liên tục mới có thể mua được một căn hộ chung cư. Sự chênh lệch này phản ánh thực trạng giá bất động sản tăng nhanh hơn nhiều so với thu nhập, tạo nên khoảng cách lớn so với mức bình quân thế giới (15 năm).

Ông Lực nhấn mạnh vấn đề là càng ngày sự chênh lệch càng tăng lên, thu nhập tăng không theo kịp giá nhà. Vì vậy, chuyên gia cho rằng cần kiểm soát giá bất động sản.

Giá căn hộ ở đô thị lớn tăng phi mã

Theo khảo sát của phóng viên báo Dân trí, vừa qua, nhiều dự án chung cư tại Hà Nội đã được mở bán. Tuy nhiên, mức giá hiện nay đều tập trung ở phân khúc cao.

Cụ thể, một dự án tại địa bàn phường Đại Mỗ (Hà Nội), giá chung cư mở bán dao động 80-120 triệu đồng/m2. Tại phường Từ Liêm, một dự án chung cư nằm ngay đường Lê Quang Đạo có giá mở bán khoảng 130 triệu đồng/m2 (chưa bao gồm VAT và phí bảo trì).

Một dự án tại phường Việt Hưng cũng có giá dự kiến vượt 120 triệu đồng/m2. Đáng chú ý, một dự án ở khu vực phường Cầu Giấy dự kiến có giá từ 150 triệu đồng/m2. Hay một dự án vừa ra mắt nằm tại phường Xuân Đỉnh cũng có ra mở bán 100 triệu đồng/m2.

Chuyên gia Lê Đình Chung nhìn nhận, giá trung bình của chung cư tại Hà Nội đang dao động 70-80 triệu đồng/m2. Bên cạnh đó, thị trường xuất hiện nhiều dự án cao cấp, hàng hiệu có mức trên 100 triệu đồng/m2.

Theo ông, những dự án này thường ở vị trí đắc địa tại trung tâm Hà Nội. Chủ đầu tư phát triển dự án xác định sẽ bán cho những khách có điều kiện cao, không dành cho số đông khách hàng. Tuy nhiên, tính thanh khoản của dòng sản phẩm trên 150 triệu đồng/m2 sẽ không cao, bởi kén khách hàng.

Ông cho rằng, thị trường chung cư nói riêng và bất động sản nói chung đang chững lại. Do đó, các sản phẩm chung cư cao cấp, hạng sang cũng rất ít thanh khoản.

Về khả năng tăng giá của chung cư cao cấp và hàng hiệu, ông Chung cho rằng, hiện đa phần là sản phẩm sơ cấp nên chủ đầu tư đã định giá cao. Do đó, để có cơ hội tăng giá sẽ phải cần thêm thời gian. Bên cạnh đó, chi phí đầu vào của dự án hiện nay cũng rất cao, tiến độ thực hiện lâu. Đồng thời, các nhà phát triển dự án đã đầu tư vào sản phẩm cao hơn nên họ sẽ kỳ vọng có mức lợi nhuận cao.

Tương tự Hà Nội, thị trường bất động sản TPHCM, nhất là phân khúc căn hộ, ghi nhận đà tăng giá phi mã trong thời gian gần đây.

Trên thực tế, giá căn hộ mở bán mới tại TPHCM liên tục tăng trong thời gian gần đây, đặc biệt với các sản phẩm sơ cấp. Mức giá được neo cao, ở mức 100-200 triệu đồng/m2, thậm chí tiệm cận nhà phố.

Tại khu vực quận 2 (cũ), quanh nút giao An Phú, một chủ đầu tư nước ngoài khởi động giai đoạn 3 của dự án cao tầng, giới thiệu ra thị trường căn hộ khoảng 130-220 triệu đồng/m2. Dọc trục đường song hành lên cao tốc TPHCM – Long Thành, một dự án tái khởi động có giá trung bình khoảng 120 triệu đồng/m2. Gần đó, các căn hộ trong khu đại đô thị hơn 117ha cũng có giá từ 160 triệu đồng/m2.

Ông Lê Hoàng Châu – Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA) – thống kê năm 2024, giá chung cư TPHCM tăng lên mức trung bình 90 triệu đồng/m2. Từ 2020 đến nay, tốc độ tăng giá nhà của TPHCM có thời điểm lên đến 15-20% mỗi năm.

Cập nhật 8 tháng đầu năm nay, ông Võ Hồng Thắng – Phó tổng giám đốc DKRA Group – nêu số liệu mặt bằng giá bán căn hộ sơ cấp tại TPHCM (cũ) tăng 12-18% so với cùng kỳ năm trước, một số dự án cá biệt có mức giá cao nhất 493 triệu đồng/m2. Còn tại Bình Dương (cũ), mặt bằng giá chung cũng tăng 8-10% so với cùng kỳ năm trước.

Nguyên nhân giá căn hộ tăng cao

Nguyên nhân giá căn hộ tại TPHCM tăng được nhiều chuyên gia mổ xẻ trong thời gian qua. Đầu tiên là vấn đề nguồn cung giảm sút. Báo cáo của CBRE Việt Nam nêu trong quý II, nguồn cung căn hộ tại TPHCM (cũ) dù đã cao gấp đôi quý trước nhưng tính chung 6 tháng vẫn thấp hơn 16% so với cùng kỳ. Đơn vị này cũng ghi nhận nguồn cung căn hộ 6 tháng thấp nhất trong một thập kỷ tại TPHCM.

Cùng quan điểm, chuyên gia của Savills Việt Nam nói TPHCM cũng đối mặt với tình trạng thiếu nguồn cung trong nhiều năm trở lại đây. Thành phố đặt mục tiêu phát triển khoảng 235.000 căn nhà mới trong giai đoạn 2021-2025, tuy nhiên chỉ thực hiện được 24% chỉ tiêu và còn thiếu hụt 179.000 căn. Chênh lệch cung – cầu bị nới rộng vì các vấn đề liên quan đến pháp lý dự án.

Lý do khác là sự mất cân đối trong nguồn cung đưa ra thị trường. Ông Lê Hoàng Châu cho biết trong nửa đầu năm nay, TPHCM chỉ có 4 dự án nhà ở thương mại với hơn 3.300 căn hộ cao cấp đủ điều kiện huy động vốn. Thị trường không có căn hộ trung cấp và vừa túi tiền – hiện trạng đã xảy ra liên tục từ nhiều năm nay.

Trước đó, từ năm 2021 đến nay, nguồn cung dự án nhà ở mới tại TPHCM không còn loại nhà ở thương mại giá vừa túi tiền có giá bán dưới 30 triệu đồng/m2 và rất thiếu nhà ở xã hội. Ngược lại, phân khúc nhà ở cao cấp từ năm 2020 đến năm 2023 liên tục áp đảo, chiếm khoảng 70% tổng nguồn cung.

Ông cảnh báo, trong ngắn hạn, thị trường nhà ở TPHCM sẽ còn đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung, đặc biệt là phân khúc tầm trung và bình dân. Giá nhà sẽ vẫn tăng, vượt quá khả năng tài chính của số đông người dân đô thị.

Cùng quan điểm, bà Trang Bùi – Tổng giám đốc Cushman & Wakefield Việt Nam – thừa nhận nguồn cung thị trường ngày càng tập trung ở phân khúc cao cấp, hạng sang. Khu vực trung tâm không có nguồn cung mới, thị trường được dẫn dắt bởi những nhà phát triển bất động sản điển hình. Giá bán sơ cấp tăng phản ánh thiếu nguồn cung phân khúc bình dân và trung cấp.

Bà Trang dự báo năm sau có thể là điểm khởi đầu của chu kỳ phục hồi mới, nhưng sẽ diễn ra chậm, chọn lọc và phân hóa cao. Thách thức của thị trường TPHCM là giá bán sơ cấp trung bình còn quá cao so với thu nhập trung bình, phải trên 20 năm mới mua được nhà.

Giá bán sẽ tiếp tục tăng 5-10%/năm, tùy khu vực, tăng theo chất lượng sản phẩm, không phải làn sóng tăng trên diện rộng. Nguồn cung có thể tăng 25-30% mỗi năm từ năm nay, nhưng vẫn thấp hơn mức đỉnh năm 2022. Thị trường sẽ chào đón nguồn cung mới được “gỡ vướng” pháp lý.

Một trong những lý do khác khiến giá căn hộ tăng là áp lực chi phí đầu vào, nhất là chi phí đất và tiền sử dụng đất, chi phí xây dựng. Các loại chi phí này chiếm phần lớn trong tổng chi phí đầu tư dự án. Chuyên gia cho rằng chỉ khi kiểm soát được chi phí đầu vào ở mức hợp lý thì giá bất động sản mới ổn định.

Bà Đỗ Thu Hằng – Giám đốc cao cấp của Savills Hà Nội – nói Hà Nội đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp cải cách thể chế, phát triển cơ sở hạ tầng, thí điểm các dự án nhà ở. Đáng chú ý, nhiều dự án đang được xem xét triển khai ở khu vực ngoài vành đai 3 – 3,5. Khi các thủ tục được hoàn tất và sản phẩm được tung ra thị trường sẽ có tác động tích cực tới mặt bằng giá.

Tuy nhiên, một yếu tố quan trọng là chi phí sử dụng đất hiện đang chiếm tỷ trọng lớn trong tổng giá thành. Nếu chi phí này được tính toán hợp lý, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và doanh nghiệp thì giá nhà có thể giảm về mức phù hợp hơn với khả năng chi trả của người dân. Đồng thời, các cơ chế ưu đãi về thuế, tín dụng hay đất đai cho phân khúc nhà ở vừa túi tiền cũng rất cần thiết để thúc đẩy phát triển dòng sản phẩm này.