TS Đỗ Thị Loan, nguyên Phó chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Bất động sản TP HCM, vừa có văn bản kiến nghị gửi UBND TP HCM cho phép chủ đầu tư được linh hoạt lựa chọn hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội, phù hợp với quy hoạch và điều kiện cụ thể của từng dự án, thay vì ép buộc phải làm nhà ở xã hội trong quỹ đất 20% tại các dự án thương mại.

Kiến nghị được đưa ra trong bối cảnh lãnh đạo Sở Xây dựng TP HCM mới đây cho biết đang nghiên cứu, tham mưu UBND Thành phố ban hành một số chế tài buộc doanh nghiệp tuân thủ nghĩa vụ xây dựng nhà ở xã hội trong quỹ đất 20% tại các dự án nhà ở thương mại.

Các biện pháp được đề xuất gồm không cho phép bán nhà ở hình thành trong tương lai, không chấp thuận chủ trương đầu tư dự án mới, không gia hạn tiến độ hoặc thu hồi quỹ đất 20% với các dự án chưa thực hiện nghĩa vụ.

Theo TS Đỗ Thị Loan, những thông tin này đang tạo tâm lý lo ngại trong cộng đồng doanh nghiệp, nhất là trong bối cảnh cơ chế thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội đã có sự thay đổi căn bản theo các quy định pháp luật mới. Theo quy định hiện hành, chủ đầu tư có ba hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội gồm bố trí quỹ đất trong dự án, bố trí quỹ đất tại vị trí khác hoặc nộp tiền tương đương giá trị quỹ đất phải dành.

Cụ thể, Luật Nhà ở 2023 và Luật Đất đai 2024 có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 không còn quy định bắt buộc tất cả dự án nhà ở thương mại phải dành 20% quỹ đất tại chỗ để xây dựng nhà ở xã hội. Thay vào đó, việc bố trí quỹ đất phát triển nhà ở xã hội được giao cho UBND cấp tỉnh quyết định ngay từ giai đoạn lập và phê duyệt quy hoạch đô thị, có thể thực hiện trong dự án, tại khu vực kế cận hoặc tại các khu nhà ở xã hội tập trung.

Từ thực tiễn triển khai, bà Loan cho rằng việc buộc xây dựng nhà ở xã hội xen cài trong các dự án nhà ở thương mại cao cấp, quy mô lớn đã bộc lộ nhiều bất cập. Chi phí quản lý, vận hành tại các khu căn hộ hạng sang thường vượt khả năng chi trả của người thu nhập thấp, trong khi việc tồn tại song song hai chế độ quản lý trong cùng một dự án dễ phát sinh mâu thuẫn giữa các nhóm cư dân.

Bên cạnh đó, môi trường sống xung quanh các dự án cao cấp thường gắn với hệ sinh thái dịch vụ có chi phí cao như giáo dục, y tế, thương mại, khiến người thu nhập thấp khó thích nghi lâu dài. Theo bà Loan, điều này làm giảm hiệu quả an sinh xã hội và khiến mục tiêu phát triển nhà ở xã hội khó đạt như kỳ vọng.

Không chỉ từ góc nhìn chuyên gia, nhiều doanh nghiệp bất động sản trên địa bàn TP HCM cũng cho biết rơi vào trạng thái lúng túng sau các thông tin liên quan đến đề xuất siết chế tài của Sở Xây dựng. Đại diện một chủ đầu tư cho biết, các dự án nhà ở thương mại hiện vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc bố trí quỹ đất phát triển nhà ở xã hội, đặc biệt trong bối cảnh bảng giá đất mới được ban hành.

Tại nhiều tuyến đường trung tâm, giá đất bình quân đã ở mức 50-80 triệu đồng mỗi m2. Nếu xây dựng nhà ở xã hội trên mặt bằng giá này, giá thành sản phẩm có thể lên tới 70-100 triệu đồng mỗi m2, vượt xa khả năng chi trả của người thu nhập thấp. Ngay cả khi chủ đầu tư bàn giao một phần quỹ đất trong dự án để làm nhà ở xã hội, các khu đất này cũng có nguy cơ bị “đóng băng” do giá bán quá cao, không phù hợp với đối tượng thụ hưởng. Thực tế này khiến việc phát triển nhà ở xã hội tại chỗ khó khả thi, đặc biệt tại các dự án quy mô lớn, vị trí trung tâm.

Trên cơ sở các cơ chế, chính sách đặc thù đã được Quốc hội thông qua, TS Đỗ Thị Loan kiến nghị UBND TP HCM cho phép chủ đầu tư được linh hoạt lựa chọn hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội, phù hợp với quy hoạch và điều kiện cụ thể của từng dự án. Theo đó, Thành phố có thể xem xét cơ chế hoán đổi, cho phép doanh nghiệp chuyển giao quỹ đất sạch tại vị trí khác để Nhà nước tổ chức phát triển các khu nhà ở xã hội tập trung, đồng bộ hạ tầng kỹ thuật và xã hội.

Bên cạnh đó, bà đề xuất áp dụng cơ chế nộp tiền trên cơ sở xác định giá đất theo nguyên tắc thị trường, bổ sung nguồn lực cho Quỹ phát triển nhà ở TP HCM nhằm đầu tư các dự án nhà ở xã hội quy mô lớn do Nhà nước điều phối. Với một số dự án đặc thù, nghĩa vụ này có thể được thực hiện theo hình thức kết hợp giữa đất và tiền.

Theo bà Loan, việc chuyển từ cách làm “ép buộc tại chỗ” sang cơ chế linh hoạt không chỉ phù hợp với khung pháp lý mới mà còn giúp tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện để TP HCM chủ động hơn trong phát triển nhà ở xã hội theo hướng tập trung, hiệu quả và bền vững.

Phương Uyên

Chia sẻ tại tọa đàm “Không gian công cộng – từ biểu tượng đô thị đến động lực kinh tế” do VTV9 tổ chức ngày 23/12, Kiến trúc sư Steven Townsend, Giám đốc điều hành Studio Urban Design, cho rằng trong chiến lược phát triển đô thị hiện đại, không gian công cộng không chỉ là hạng mục phúc lợi mà là cấu phần hạ tầng mềm, tác động trực tiếp đến chất lượng sống, sức hút đầu tư và khả năng cạnh tranh của thành phố.

Thực tế tại TP HCM cho thấy nhiều công viên, quảng trường và không gian mở sau đầu tư nhanh chóng xuống cấp, thiếu hoạt động và kém sức hút. Theo ông Townsend, nguyên nhân không nằm ở khâu thiết kế hay xây dựng mà ở mô hình tài chính và quản trị sau đầu tư. Các công trình công cộng không chỉ cần vốn ban đầu mà còn phát sinh chi phí bảo trì, duy tu, tổ chức hoạt động trong suốt vòng đời sử dụng. Nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, việc duy trì chất lượng cao trong dài hạn là rất khó, nhất là khi thành phố phải phân bổ nguồn lực cho nhiều nhu cầu hạ tầng cấp bách khác.

“Một không gian công cộng bền vững phải có khả năng ‘tự sống’, tức tự tạo nguồn lực để vận hành và phát triển, thậm chí mang lại nguồn thu chứ không nên trở thành gánh nặng ngân sách”, Ông Townsend đánh giá.

Ở góc độ chính sách sử dụng đất, ông David Ching, Phó chủ tịch Janus Capital Việt Nam, cũng cho rằng không gian công cộng cần được nhìn nhận như một tài sản đô thị có giá trị kinh tế, thay vì chỉ là khoản chi. Trong bối cảnh giá đất tại TP HCM thuộc nhóm cao nhất cả nước, đặc biệt tại các khu vực ven sông, việc để quỹ đất khai thác đơn chức năng hoặc kém hiệu quả là một sự lãng phí lớn.

Ông David Ching dẫn kinh nghiệm quốc tế cho thấy không gian công cộng đang được vận hành như một khoản đầu tư. Tại Singapore, chính quyền cho thuê đất, ban hành khung quản lý, còn cộng đồng trực tiếp tổ chức, khai thác ở mức phù hợp để tạo nguồn thu tái đầu tư bảo trì, chi phí lớn nhất của công viên đô thị. Các mô hình như High Line hay Hudson Yards ở New York cũng biến không gian công cộng thành “mỏ neo” thu hút vốn tư nhân, kích hoạt kinh tế dịch vụ và gia tăng giá trị khu vực lân cận.

“Mô hình xã hội hóa vận hành không gian công cộng có thể mang lại hiệu quả rõ rệt nếu được thiết kế đúng cơ chế”, ông David Ching nhận định.

Ở tầm chiến lược, ông Nguyễn Bá Hùng, chuyên gia kinh tế trưởng tại Văn phòng ADB Việt Nam, nói TP HCM đặt mục tiêu lọt vào top 100 thành phố đáng sống nhất thế giới vào năm 2030. Khi đối chiếu theo các tiêu chí quốc tế, thành phố vẫn còn hạn chế ở các nhóm chỉ số như hạ tầng đô thị, dịch vụ y tế và môi trường văn hóa – xã hội, những lĩnh vực mà không gian công cộng có thể tạo ra tác động cải thiện rõ rệt.

Theo ông Hùng, thách thức lớn nhất của thành phố không nằm ở khâu xây dựng mà ở mô hình quản lý và vận hành sau đầu tư. Nếu thiếu cơ chế phù hợp, các không gian công cộng dù được đầu tư lớn vẫn khó phát huy hiệu quả lâu dài. Khả năng tiếp cận cũng cần được đặt lên hàng đầu, với yêu cầu kết nối thuận tiện với giao thông công cộng để mọi tầng lớp người dân đều có thể sử dụng.

Góp ý về khai thác không gian công cộng sao cho hiệu quả, ông Steven Townsend cho rằng TP HCM cần chuyển sang mô hình tích hợp đa chức năng, trong đó không gian công cộng được tổ chức đan xen với các hoạt động thương mại, dịch vụ, văn hóa nhằm tạo dòng tiền tái đầu tư. Vai trò của chính quyền là định hướng quy hoạch, ban hành tiêu chuẩn và thiết lập cơ chế giám sát, còn nguồn lực đầu tư và vận hành nên được huy động từ khu vực tư nhân và các bên có lợi ích liên quan.

TP HCM đã có những mô hình đi trước như Phú Mỹ Hưng hay Vinhomes Central Park, khi chủ đầu tư dành quỹ đất lớn cho công viên, không gian ven sông và dùng lợi nhuận từ khu dân cư, thương mại để vận hành. Cách làm này giúp không gian công cộng được duy trì chất lượng lâu dài và gia tăng giá trị toàn khu vực.

Còn theo ông David Ching, trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn hẹp, TP HCM cần mở rộng tư duy phát triển không gian công cộng theo chiều đứng. Các không gian sinh hoạt cộng đồng, văn hóa, giải trí có thể được tích hợp trên cao, gắn với các công trình đa chức năng và hệ thống giao thông đô thị. Cách tiếp cận này giúp gia tăng diện tích sử dụng, đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác đất đai trong khu vực lõi đô thị.

“Các hoạt động thương mại, dịch vụ nếu được quy hoạch bài bản cùng tiện ích công cộng sẽ vừa tạo nguồn thu, vừa bảo đảm không gian mở và quyền tiếp cận của cộng đồng”, ông Ching nói.

Bên cạnh đó, theo chuyên gia, TP HCM cần sớm hoàn thiện một khung chính sách rõ ràng cho phát triển không gian công cộng theo hướng xã hội hóa có kiểm soát, gắn quy hoạch, đầu tư và vận hành trong một chuỗi thống nhất. Khi không gian công cộng có thể tự sống bằng mô hình đa chức năng, thành phố không chỉ giảm áp lực ngân sách mà còn tạo nền tảng bền vững để nâng cao chất lượng sống và sức cạnh tranh đô thị trong dài hạn.

Phương Uyên

Không gian ven biển dần được tích hợp vào cấu trúc đô thị và kinh tế vùng, thay vì chỉ phục vụ du lịch hay nghỉ dưỡng theo mùa. Theo chủ đầu tư Hacom Holdings, sự dịch chuyển này xuất phát từ những hạn chế của mô hình đô thị tập trung trong thế kỷ XX. Áp lực hạ tầng, chi phí sinh hoạt và môi trường buộc các đô thị phải tìm kiếm cấu trúc phát triển mới, trong đó không gian ven biển được tổ chức như một phần mở rộng của lõi đô thị, thay vì khu vực phát triển biệt lập.

“Đô thị biển chỉ phát triển bền vững khi được tổ chức như một không gian cư trú, nơi các hoạt động đô thị diễn ra liên tục quanh năm”, vị này nhận định.

Trên thế giới, nhiều đô thị biển đã chuyển dịch từ mô hình nghỉ dưỡng mùa vụ sang đô thị tích hợp như Barangaroo (Sydney, Australia) và Ellinikon (Athens, Hy Lạp). Tại đây, không gian công cộng ven biển và đời sống cư dân địa phương được đặt ở vị trí trung tâm của quy hoạch, thay vì chỉ phục vụ hoạt động du lịch.

Tại Việt Nam, với lợi thế bờ biển dài và quỹ đất ven biển còn dư địa, việc tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng đô thị biển tích hợp được xem là tất yếu. Sau quá trình sắp xếp địa giới hành chính, Khánh Hòa trở thành cực tăng trưởng mới, lấy kinh tế biển, năng lượng và công nghiệp hậu cần làm trọng tâm.

Hệ thống hạ tầng liên vùng như cao tốc Cam Lâm – Vĩnh Hảo, sân bay quốc tế Cam Ranh, sân bay Thành Sơn, cụm cảng nước sâu Cà Ná cùng mạng lưới quốc lộ đang từng bước hoàn thiện, tạo điều kiện cho sự dịch chuyển dài hạn của lao động và dân cư.

Hacom Holsings cho biết, yếu tố hạ tầng liên vùng là cơ sở để doanh nghiệp lựa chọn phát triển dự án theo hướng đô thị vận hành lâu dài. “Khi giao thông và kết nối vùng được cải thiện, nhu cầu an cư và kinh doanh dịch vụ tại các đô thị ven biển sẽ gia tăng. Dự án cần sẵn sàng đáp ứng nhu cầu đó, thay vì chỉ đón dòng khách ngắn hạn”, đại diện doanh nghiệp này cho biết.

Theo đó, Bình Sơn Ocean Park được quy hoạch tại trung tâm Phan Rang – Tháp Chàm, đối diện biển Bình Sơn – Ninh Chữ. Dự án chú trọng hình thành sớm trục thương mại, dịch vụ trung tâm với nhà thương mại cao tầng, quảng trường và các tiện ích công cộng.

Chủ đầu tư cho rằng, trục lõi đóng vai trò kích hoạt nhịp sống đô thị và là điều kiện quan trọng để hình thành cộng đồng cư trú thực. “Mục tiêu của chúng tôi là đưa đô thị vào vận hành ngay từ giai đoạn đầu, tạo dòng sinh hoạt và giao thương ổn định”, đại diện doanh nghiệp chia sẻ.

Bình Sơn Ocean Park tập trung vào khả năng đưa sản phẩm vào sử dụng ngay, phục vụ đồng thời nhu cầu ở, kinh doanh dịch vụ và lưu trú trung – dài hạn. Cũng theo chủ đầu tư, những đô thị biển có thể vận hành sớm và gắn với đời sống cư dân sẽ chiếm ưu thế trong chu kỳ phát triển mới.

“Giá trị dài hạn của dự án không chỉ nằm ở vị trí hay giá bán, mà ở vai trò của nó trong tổng thể đô thị và khả năng hình thành cộng đồng cư dân bền vững”, đại diện chủ đầu tư chia sẻ thêm.

Song Anh