Tài sản tích sản: Giữ giá theo hạ tầng

Quý IV hằng năm là giai đoạn nhà đầu tư cơ cấu lại danh mục, gia tăng tỷ trọng vào những tài sản an toàn nhưng vẫn có dư địa tăng giá khi chu kỳ mới mở ra. Trong bối cảnh lãi suất ngân hàng có dấu hiệu tăng nhưng biên độ chưa đủ hấp dẫn so với mặt bằng thời giá, và thị trường tài chính biến động, dòng vốn đang có xu hướng quay trở lại bất động sản, nhất là phân khúc thấp tầng Hà Nội, vốn nổi bật nhờ tính hữu hạn, giá trị thực và biên độ tăng trưởng ổn định.

Trong các nhịp điều chỉnh của thị trường, nhà đầu tư có xu hướng thận trọng với các sản phẩm đầu tư ngắn hạn để dịch chuyển sang tài sản hữu hình và có giá trị sử dụng thực. Tại Hà Nội, biệt thự, liền kề trở thành điểm trú ẩn an toàn nhờ ba yếu tố: Quỹ đất hạn chế, đáp ứng nhu cầu ở thực, và mức độ khan hiếm nguồn cung.

Theo CBRE, nguồn cung mới biệt thự – nhà phố Hà Nội quý III/2025 giảm gần 80% so với cùng kỳ nhưng lượng giao dịch vẫn vượt nguồn mở bán, cho thấy sức cầu và khả năng hấp thụ của phân khúc thấp tầng ở mức cao.

Báo cáo thị trường quý III/2025 từ Savills cũng cho thấy, giá trị nhà thấp tầng tiếp tục tăng nhờ các dự án chất lượng cao và phát triển hạ tầng. Giá sơ cấp tăng nhẹ 4-9%, trong khi giá thứ cấp tăng 5-8% so với quý trước.

Giám Đốc Savills Hà Nội – Matthew Powell nhìn nhận: “Giá trị nhà ở thấp tầng vẫn duy trì đà tăng nhờ sự xuất hiện của các dự án chất lượng cao, được hỗ trợ bởi sự cải thiện hạ tầng tương lai và nguồn cung mới tiềm năng từ các chủ đầu tư uy tín”.

Những con số trên củng cố vị thế của biệt thự, liền kề Hà Nội như một kênh đầu tư ổn định trong mọi chu kỳ, vừa giữ giá tốt, vừa tăng khi hạ tầng bước vào giai đoạn triển khai thực tế – minh chứng cho tính “phòng thủ” của dòng sản phẩm này.

Tại Hà Nội, hàng loạt dự án trọng điểm như vành đai, hệ thống cầu qua sông Hồng, mạng lưới đường hướng tâm và các trục kết nối Tây Hồ Tây, Hoài Đức, Cổ Nhuế đang bước vào giai đoạn triển khai thực tế. Thực tế nhiều năm qua cho thấy giá đất tại các khu vực hưởng lợi hạ tầng luôn đi trước một bước và tiếp tục leo thang khi công trình hoàn thiện. Đây là lý do dòng sản phẩm thấp tầng nội đô được đánh giá cao: Vừa là “két tài sản” an toàn, vừa sở hữu tiềm năng tăng giá theo hạ tầng và quy hoạch.

Lý do nhà đầu tư ưu tiên sản phẩm vừa tích sản vừa sinh lời

Không giống nhiều phân khúc phụ thuộc vào nguồn cung lớn hoặc chu kỳ đầu tư ngắn hạn, thị trường thấp tầng Hà Nội vận hành trên một mặt bằng cung – cầu rất hẹp. Mỗi quý, toàn thị trường ghi nhận quỹ sản phẩm sơ cấp mới khá hạn chế. Điều này khiến những dòng sản phẩm hiện hữu trở thành “của hiếm” khó thay thế.

Chính cấu trúc thị trường đặc thù cung ít, người bán chủ yếu nắm giữ dài hạn, người mua có tiềm lực tài chính tạo nên mức thanh khoản ít biến động theo chiều giảm. Ngay cả trong thời điểm trầm lắng nhất, một số giao dịch lớn vẫn xuất hiện, cho thấy sức cầu hấp dẫn mà dòng sản phẩm này sở hữu. Đó cũng là lý do dù có giá trị cao nhưng đây vẫn được xem như một kênh tích sản hấp dẫn nhà đầu tư dày dạn kinh nghiệm.

Trong bức tranh đó, GIA22 – phân khu biệt thự đắt giá nhất của GIA by KITA tại Khu đô thị Nam Thăng Long – Ciputra được xem là một trong số ít dự án đáp ứng tiêu chí của phòng thủ nhưng có thể tăng giá theo chu kỳ. Với 164 căn dinh thự, GIA22 sở hữu tính hữu hạn, yếu tố cốt lõi giúp duy trì giá trị và nằm trong nhóm được săn tìm của tầng lớp đầu tư tinh chọn.

Sự hạn chế nguồn cung khiến các dự án nội đô chất lượng cao như GIA22 trở thành tâm điểm dòng vốn nhờ dung hòa được cả tính ổn định dài hạn và khả năng gia tăng giá trị theo hạ tầng. Việc hoàn thiện pháp lý cùng vị trí kề bên đại công viên 65ha – cấu phần quan trọng của quy hoạch Tây Hồ mang đến lợi thế mà ít dự án nào sở hữu. Danh hiệu “Nhà ở hạng sang xuất sắc nhất” tại PropertyGuru Vietnam Property Awards 2025 tiếp tục khẳng định uy tín của GIA by KITA trên thị trường cao cấp.

Trong bối cảnh thị trường phân hóa mạnh, dòng vốn đang ưu tiên các sản phẩm với pháp lý minh bạch, hạ tầng hoàn chỉnh và có thể khai thác sử dụng ngay. Nhà đầu tư hiện nay lựa chọn thanh khoản thực thay vì chỉ tiềm năng trên giấy. Nhờ hội tụ các yếu tố này, GIA22 đang nổi lên như điểm đến của dòng vốn thông minh: An toàn về giá trị, khác biệt về chất sống và sở hữu dư địa tăng giá theo tiến trình hạ tầng và quy hoạch của Thủ đô.

GIA by KITA là dự án bất động sản cao cấp được phát triển bởi KITA Group – nhà kiến tạo đô thị sở hữu danh mục dự án trải dài từ Bắc vào Nam. Nổi bật trong số đó có Kiều by KITA, dự án căn hộ cao cấp tọa lạc tại TPHCM, và KITA Airport City, khu đô thị tiên phong tại Cần Thơ, Hoa Lac Metro City – Khu đô thị tiện ích dịch vụ tiên phong tại trái tim Hòa Lạc – ứng dụng mô hình TOD (Transit Oriented Development) đang được ưa chuộng tại nhiều quốc gia phát triển.

Với định hướng phát triển bền vững cùng cam kết trách nhiệm xã hội và môi trường, KITA Group đã trở thành đối tác tin cậy của nhiều dự án lớn tại Việt Nam và mở rộng hợp tác với các doanh nghiệp quốc tế hàng đầu.

Phí quản lý chung cư tại TPHCM đang có sự phân hóa mạnh giữa các dự án. Từ những khu nhà ở tầm trung với mức phí vài nghìn đồng mỗi mét vuông/tháng đến các dự án hạng sang thu hơn 260.000 đồng/m², chênh lệch lên tới hàng chục lần. Điều này khiến câu chuyện phí quản lý trở thành vấn đề được nhiều cư dân quan tâm và tranh luận trong thời gian gần đây.

Khảo sát của phóng viên Dân trí tại nhiều dự án cho thấy mặt bằng giá dịch vụ quản lý tại TPHCM phụ thuộc chủ yếu vào phân khúc sản phẩm, quy mô tiện ích và tiêu chuẩn vận hành.

Ở phân khúc hạng sang, sự chênh lệch thể hiện rất rõ. Tại một dự án cao cấp trên đường Tôn Đức Thắng (quận 1 cũ), phí quản lý dao động từ 8 đến 10 USD/m², tương đương 210.000-263.000 đồng/m². Với căn hộ 106m², số tiền cư dân phải đóng mỗi tháng có thể lên tới gần 28 triệu đồng. Với căn nhỏ hơn, khoảng 51m², phí quản lý cũng ở mức khoảng 13 triệu đồng. 

Ở các khu vực khác, mức phí “dễ thở” hơn. Tại trục Nguyễn Hữu Cảnh, cư dân cho biết phí quản lý phổ biến ở mức 13.000-26.000 đồng/m² tùy dự án. Những căn hộ trên 100m² tại đây thường phải trả từ hơn một triệu đến trên hai triệu đồng mỗi tháng. Ở TP Thủ Đức cũ, mức phí quanh 18.000 đồng/m² đã bao gồm VAT, trong khi tại quận 7, nhiều chung cư duy trì mức từ 12.000 đến 15.000 đồng/m².

Sự khác nhau về mức phí tạo nên hai quan điểm trái chiều. Một số cư dân cho rằng việc phải trả cả chục triệu đồng mỗi tháng cho phí quản lý chẳng khác nào “thuê nhà tháng thứ hai”, nhất là khi mức phí không kèm theo sự minh bạch trong cấu phần chi phí.

Ngược lại, nhiều hộ gia đình lại coi đó là chi phí cần thiết để duy trì chất lượng sống, bởi các dự án cao cấp đều vận hành hệ thống tiện ích đồ sộ gồm hồ bơi, phòng gym, công viên, khu vui chơi, sân thể thao, hệ thống bảo vệ và kiểm soát ra vào hoạt động 24/7.

Ông Dương Trường, cư dân một chung cư trên đường Nguyễn Hữu Cảnh, chia sẻ rằng mức phí từ 13.000-15.000 đồng/m² là hợp lý khi xét tới các tiện ích mà cư dân được hưởng. Theo ông, chung cư càng nhiều tiện ích thì chi phí vận hành càng cao, và đây là nguyên tắc mà người mua nhà đã nắm được từ trước khi ký hợp đồng. Cùng quan điểm này, bà Hai Khanh – cư dân một khu đô thị cao cấp – cho rằng mức phí 26.000 đồng/m² là “đáng tiền” vì tiện ích phục vụ cư dân nhiều và chất lượng.

Theo quy định, giá dịch vụ quản lý chung cư gồm chi phí vận hành trực tiếp, chi phí quản lý của đơn vị vận hành và lợi nhuận định mức tối đa 10%, cộng thuế VAT. Với chung cư có nhiều chủ sở hữu, nếu chưa tổ chức hội nghị nhà chung cư lần đầu, giá dịch vụ thực hiện theo hợp đồng mua bán; nếu đã tổ chức, mức giá do cư dân và đơn vị vận hành thỏa thuận.

Trường hợp chung cư có một chủ sở hữu, phí dịch vụ được xác định dựa trên thỏa thuận giữa chủ sở hữu và người thuê. Riêng chung cư thuộc tài sản công áp dụng khung giá do UBND cấp tỉnh ban hành.

Vướng mắc về đất đai đang trở thành trở ngại lớn nhất trong tiến trình cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước, khiến hàng loạt đơn vị rơi vào tình trạng “đứng im” nhiều năm liền dù có quỹ đất lớn cần khai thác.

Theo Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA), trên địa bàn thành phố hiện có hơn 1.000 doanh nghiệp Nhà nước thuộc diện cổ phần hóa, phần lớn đang sử dụng quỹ đất có nguồn gốc Nhà nước quản lý. Tuy nhiên, khung pháp lý liên quan đến quyền sử dụng đất của nhóm doanh nghiệp này vẫn chưa rõ ràng, khiến việc thực hiện cổ phần hóa gặp nhiều khó khăn.

HoREA dẫn ví dụ trường hợp Công ty Cổ phần Phát triển Địa ốc Sài Gòn 5 – doanh nghiệp có nguồn gốc từ doanh nghiệp Nhà nước, trong đó Nhà nước vẫn nắm đến 99,78% vốn điều lệ, còn cán bộ công nhân viên chỉ sở hữu 0,22%. Dù có quỹ đất, doanh nghiệp nhiều năm không thể triển khai dự án do chưa được phê duyệt phương án sử dụng đất, dẫn tới lãng phí nguồn lực.

Theo HoREA, đa số doanh nghiệp Nhà nước cổ phần hóa giai đoạn 2007-2021 đều chưa có phương án sử dụng đất được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Đây là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng ách tắc kéo dài. Một vướng mắc khác là cách hiểu khác nhau về việc doanh nghiệp sau cổ phần hóa có được phép chuyển mục đích sử dụng đất hay không.

Nhiều khu đất khi cổ phần hóa có mục đích sử dụng không còn phù hợp với quy hoạch hiện nay, nhưng doanh nghiệp lại không thể điều chỉnh do thiếu phương án sử dụng đất ban đầu hoặc phương án cũ không còn hiệu lực.

Trong khi đó, có ý kiến cho rằng đây là quỹ “đất công” nên phải thu hồi và đấu giá lại. Ngược lại, doanh nghiệp lập luận họ vẫn nộp đầy đủ tiền sử dụng đất và tiền thuê đất theo quy định, nên không gây thất thoát ngân sách Nhà nước.

Trước thực trạng trên, HoREA kiến nghị bổ sung cơ chế xử lý đối với trường hợp doanh nghiệp cổ phần hóa chưa lập hoặc lập chưa đúng phương án sử dụng đất trong giai đoạn 2007-2021.

Theo đề xuất, doanh nghiệp phải rà soát, kê khai và trình phương án sử dụng đất trong thời hạn 24 tháng. Nếu quỹ đất đang quản lý không còn nhu cầu sử dụng hoặc không phù hợp quy hoạch đã phê duyệt, Nhà nước sẽ thu hồi theo quy định.

Với phần đất phù hợp quy hoạch và doanh nghiệp có nhu cầu chuyển mục đích sử dụng, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét theo hướng giao đất hoặc cho thuê đất có thu tiền, tùy mục đích sử dụng. Doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính kể từ thời điểm có quyết định giao đất, thuê đất hoặc cho phép chuyển mục đích.

Sau thời hạn 24 tháng, nếu doanh nghiệp không nộp phương án hoặc hồ sơ liên quan, Nhà nước sẽ thu hồi đất và không bồi thường về đất cũng như chi phí đầu tư trên đất.

Mới đây, UBND TP Hà Nội đã có quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư Khu đô thị mới Tiên Trượng tại xã Xuân Mai (trước thuộc thị trấn Xuân Mai, huyện Chương Mỹ). Dự án nằm ở phía Tây Nam thành phố, cách hồ Hoàn Kiếm khoảng 30km.

Dự án có tổng diện tích khoảng 21,7ha. Trong đó, 3ha đất ở xây liền kề (dự kiến 265 căn nhà liền kề cao 5 tầng), 1,1ha xây biệt thự (37 căn biệt thự cao 3 tầng) và 1ha xây nhà ở xã hội (cao 25 tầng, 3 tầng hầm), cung ứng khoảng 1.589 căn nhà ở xã hội.

Ngoài ra còn có 0,3ha đất công cộng thương mại; 2,3ha đất giáo dục, 2,5ha đất cây xanh; 0,7ha đất bãi đỗ xe; 6,8ha đất giao thông; 3,6ha đất ở hiện trạng của làng Tiên Trượng… Còn lại là diện tích đất công cộng, thương mại dịch vụ, trường học, cây xanh, bãi đỗ xe…

Dự án có tổng vốn đầu tư gần 2.509 tỷ đồng; trong đó gần 2.356 tỷ đồng là chi phí thực hiện và 153 tỷ đồng còn lại là chi phí bồi thường, hỗ trợ tái định cư. Tiến độ dự án thực hiện trong vòng 4 năm kể từ ngày giao đất, cho thuê đất và thời gian hoạt động là 50 năm.

Sở Tài chính Hà Nội cho biết dự án sẽ được đấu thầu rộng rãi quốc tế trong quý IV. Tổng thời gian thực hiện các hoạt động tổ chức đấu thầu là 110 ngày.

Trong đó, thời gian lập hồ sơ mời thầu là 20 ngày, thẩm định hồ sơ mời thầu 20 ngày, phê duyệt hồ sơ mời thầu 5 ngày, đánh giá hồ sơ dự thầu 20 ngày, thẩm định kết quả lựa chọn nhà đầu tư 20 ngày, phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư 5 ngày, đăng tải thông tin và gửi thông báo kết quả lựa chọn nhà đầu tư 5 ngày, các hoạt động khác như đàm phát, ký kết hợp đồng… trong 15 ngày.

UBND TP Hà Nội thời gian qua đã liên tiếp phê duyệt nhiều đồ án quy hoạch mới nhằm cụ thể hóa điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn 2065.

Trong đó, UBND TP Hà Nội ban hành quyết định phê duyệt Đồ án Quy hoạch chi tiết Khu đô thị mới G19, tỷ lệ 1/500 tại xã Thiên Lộc. Dự án có vị trí phía Bắc giáp thôn Đoài và thôn Đông; phía Nam giáp Quốc lộ 5 kéo dài (đường Hoàng Sa); phía Tây và Đông đều trùng chỉ giới đường đỏ các tuyến đường liên khu vực có mặt cắt 40m. Tổng diện tích quy hoạch khoảng 26,1ha, quy mô dân số dự kiến khoảng 5.332 người.

Bên cạnh đó, UBND TP Hà Nội cũng phê duyệt Nhiệm vụ Quy hoạch phân khu đô thị XB-5, tỷ lệ 1/2.000 thuộc địa bàn các xã Nội Bài, Sóc Sơn, Quang Minh và Phúc Thịnh có diện tích 3.971ha.

Giá thuê không theo kịp giá nhà

Ông T.M (phường Xuân Hòa, TPHCM) sở hữu căn nhà phố 1 trệt, 2 lầu với diện tích sử dụng 150m² trên đường Võ Chí Công (phường Phước Long). Do chuyển về sống cùng cha mẹ lớn tuổi, ông quyết định cho thuê căn nhà với giá 15 triệu đồng/tháng. Nhưng vì vị trí xa trung tâm, thiếu tiện ích như chợ hay siêu thị, mức giá này vẫn chỉ ở ngưỡng “dễ chịu” so với mặt bằng chung.

Trên thị trường, căn nhà được định giá khoảng 10 tỷ đồng. Tính ra, tỷ suất sinh lời từ cho thuê chỉ vào khoảng 1,8%/năm – con số khá khiêm tốn và thấp hơn đáng kể so với gửi tiết kiệm ngân hàng.

Ở chiều ngược lại, bà P.N (phường Long Trường) có phần “may mắn” hơn khi cho thuê căn hộ tại Thảo Điền (phường An Khánh) với giá 14 triệu đồng/tháng. Căn hộ này được định giá khoảng 5 tỷ đồng, giúp tỷ suất lợi nhuận cho thuê đạt mức 3,3%/năm – cao hơn gần gấp đôi so với trường hợp của ông T.M.

Dù vậy, áp lực tài chính vẫn chưa giảm bớt với bà P.N, bởi khoản vay mua nhà khiến tiền thu từ cho thuê mỗi tháng chỉ vừa đủ “gánh” phần lãi ngân hàng.

Không chỉ dừng lại ở hai trường hợp nêu trên, thị trường bất động sản phía Nam còn ghi nhận hàng loạt ví dụ cho thấy tỷ suất sinh lời từ cho thuê ngày càng “teo tóp” trong vài năm gần đây. Thậm chí, nhiều ý kiến cho rằng với mức giá thuê rẻ như hiện nay, thay vì vay ngân hàng mua nhà rồi gồng gánh trả lãi, việc đi thuê lại kinh tế hơn.

Ông Đinh Minh Tuấn – Giám đốc khu vực miền Nam của PropertyGuru Việt Nam – cho biết tỷ suất lợi nhuận cho thuê chung cư TPHCM đã giảm từ 2,8% năm ngoái xuống khoảng 2,2%/năm vào cuối năm nay. Nhà phố, nhà riêng cũng chỉ quanh mức 1,8%. Theo ông Tuấn, giá bán – đặc biệt căn hộ trung tâm – tăng quá nhanh, bỏ xa tốc độ tăng của giá thuê, khiến hiệu quả khai thác ngày càng thấp.

Thị trường cũng ghi nhận sự dịch chuyển nguồn cung. Nếu trước đây khu Nam tập trung đông dự án cho thuê, thì nay lượng lớn căn hộ lại đổ về phía Đông – nơi các dự án cao cấp chiếm ưu thế. Khi nguồn cung tăng mạnh ở phân khúc giá cao, giá thuê khó có cơ hội bứt lên.

Bình Dương – nơi thị trường căn hộ phía Nam sôi động thời gian qua – cũng không nằm ngoài xu hướng, khi tỷ suất cho thuê giảm từ 4,4% xuống còn khoảng 3,9%/năm.

Ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt – Giám đốc Bộ phận Phát triển Nhà ở CBRE Việt Nam – cho hay giá căn hộ đã “tăng nóng” trong thời gian dài. Trung bình mỗi năm giá tăng 20-30%, có giai đoạn chạm tới 40%. Ngược lại, giá thuê sau Covid-19 phục hồi chậm, dự kiến 5 năm tới mỗi năm cũng chỉ tăng 5-10%. “Độ vênh” lớn giữa tốc độ tăng giá bán và giá thuê khiến tỷ suất cho thuê tiếp tục giảm khi tính theo giá trị mua hiện tại.

Ông Kiệt cho biết cấu trúc nguồn cung TPHCM cũng góp phần tạo áp lực. Thị trường hiện dư thừa căn hộ cao cấp, hạng sang, trong khi phân khúc tầm trung và vừa túi tiền cực kỳ khan hiếm. Giá bán các dự án cao cấp phổ biến 120-150 triệu đồng/m², thậm chí 180-200 triệu đồng/m², cao hơn nhiều so với mức bình quân 90 triệu đồng/m².

Không chỉ vậy, việc siết hoạt động cho thuê ngắn ngày (như Airbnb) 1-2 năm gần đây cũng khiến một kênh cho thuê vốn đem lại tỷ suất cao bị thu hẹp. TPHCM đang thí điểm lại loại hình này, kỳ vọng có thể mở thêm dư địa cải thiện lợi nhuận cho nhà đầu tư trong thời gian tới.

Hành vi đầu tư liệu có thay đổi?

Không khó để nhận thấy phần lớn nhà đầu tư hiện nay mua bất động sản chủ yếu để chờ tăng giá, thay vì trông chờ vào dòng tiền cho thuê. Những dự án cũ – nơi giá mua ban đầu thấp hơn – vẫn cho tỷ suất thuê tốt hơn, trong khi nhiều dự án mới có giá bán cao nhưng chưa thể khai thác cho thuê hiệu quả.

Đại diện CBRE Việt Nam cho biết nhà đầu tư ngày càng thận trọng, không còn mua “ồ ạt” như trước. Việc mua để cho thuê hiện không còn hấp dẫn, phần lớn giao dịch xuất phát từ kỳ vọng tăng giá vốn.

Cùng quan điểm, ông Đinh Minh Tuấn cho rằng suốt 5 năm qua giá thuê gần như đi ngang, trong khi lãi suất ngân hàng tăng, khiến mô hình mua – cho thuê kém hiệu quả. Vì vậy, nhà đầu tư ưu tiên các sản phẩm có tiềm năng tăng giá, như căn hộ tại các khu vực mới hoặc đô thị vệ tinh.

Nói tại một sự kiện gần đây, TS Đinh Thế Hiển – chuyên gia kinh tế – cho rằng thị trường bất động sản trong suốt 30 năm qua có nhiều giai đoạn siêu lợi nhuận, mức sinh lời có thể tới 25%/năm, vượt xa chứng khoán và lãi suất gửi tiết kiệm. Tuy nhiên, trong giai đoạn mới, bất động sản sẽ dần dịch chuyển trở thành kênh đầu tư phát triển bền vững chứ không còn là kênh siêu lợi nhuận như trước.

Theo chuyên gia, một căn nhà được xem là hợp lý khi việc chi trả (kể cả phần vốn vay) phải phù hợp với khả năng tài chính của người mua. Và giá trị một bất động sản (dù là 5 tỷ đồng hay 50 tỷ đồng) sẽ được đánh giá qua hiệu quả khai thác của nó. Tức, một bất động sản tốt là khi có thể tạo ra tỷ suất sinh lời từ việc khai thác (cho thuê, vận hành) đạt khoảng 3% đến 3,5%/năm trên tổng vốn đầu tư bỏ ra.