Ý kiến trái chiều

Tại một hội thảo gần đây, ông Phạm Minh Mẫn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM, nêu một trong những rào cản lớn nhất hiện nay để thành phố hoàn thành chỉ tiêu nhà ở xã hội do Thủ tướng giao là việc triển khai quỹ đất 20% nhà ở xã hội trong các dự án thương mại.

Thành phố có khoảng 197 dự án (bao gồm cả dự án độc lập và dự án trong quỹ đất 20%) với tiềm năng khoảng 230.000 căn. Tuy nhiên, đa phần các hạng mục nhà ở xã hội trong dự án thương mại triển khai rất chậm so với tiến độ của phần nhà ở thương mại, thậm chí nhiều nhà đầu tư không thực hiện.

Trước thực trạng này, đại diện Sở Xây dựng TPHCM sẽ tham mưu cho thành phố áp dụng các chế tài mạnh trong giai đoạn tới đối với các chủ đầu tư đã bán nhà thương mại nhưng chây ỳ xây dựng nhà ở xã hội. Trong đó, đối với dự án đã quá hạn, kiến nghị không cho phép chủ đầu tư chuyển đổi nghĩa vụ nhà ở xã hội bằng tiền hoặc chuyển đổi vị trí khác; không xem xét chấp thuận chủ trương đầu tư dự án mới khi chưa hoàn thành nhà ở xã hội tại dự án cũ.

Tuy nhiên, ý kiến này gặp phản ứng trái chiều từ giới chuyên gia. TS Đỗ Thị Loan, Nguyên Phó chủ tịch thường trực, kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA), cho biết trong quá trình thực hiện, quy định bố trí 20% quỹ đất nhà ở xã hội tại dự án nhà ở thương mại đã bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế. Do vậy, các quy định mới nhất đã góp phần tháo gỡ vướng mắc cho các dự án nhà ở thương mại đồng thời vẫn đảm bảo kế hoạch phát triển nhà ở xã hội.

Cụ thể, Luật Nhà ở 2014 đã có quy định chủ đầu tư tại dự án nhà ở thương mại tại các đô thị loại đặc biệt, đô thị loại I, II, III trở lên phải dành 20% quỹ đất (hoặc nộp tiền) để phát triển nhà ở xã hội.

Đến Luật Nhà ở 2023 và Luật Đất đai 2024 đã có thay đổi quan trọng. Quy định mới không còn bắt buộc dự án thương mại nào cũng phải bố trí 20% quỹ đất tại chỗ. Thay vào đó, UBND cấp tỉnh sẽ quyết định bố trí quỹ đất nhà ở xã hội ngay từ khâu lập và phê duyệt quy hoạch đô thị, có thể bố trí bên trong hoặc kế cận các khu công nghiệp, khu chế xuất hoặc khu vực riêng tập trung.

Theo TS Đỗ Thị Loan, với các thông tin từ hội thảo trên, các doanh nghiệp bất động sản tại TPHCM vô cùng hoang mang và lo lắng. Vị này cho rằng việc bắt buộc xây dựng nhà ở xã hội xen cài trong các dự án nhà ở thương mại quy mô lớn phát sinh nhiều bất cập như xung đột về chi phí quản lý vận hành, áp lực sinh hoạt đối với người thu nhập thấp, hiệu quả an sinh xã hội không được đảm bảo.

Đồng quan điểm, Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho rằng, quy định dành 20% quỹ đất ở trong các dự án nhà ở thương mại để phát triển nhà ở xã hội đã được cụ thể hóa tại Nghị định số 100 của Chính phủ về phát triển và quản lý nhà ở xã hội. Đồng thời, Nghị định này cũng trao quyền cho UBND cấp tỉnh chủ động quyết định việc bố trí quỹ đất nhà ở xã hội tại vị trí khác ngoài phạm vi dự án hoặc cho phép chủ đầu tư thực hiện nghĩa vụ tương đương bằng tiền.

Theo chuyên gia, cách tiếp cận mang tính linh hoạt này xuất phát từ thực tiễn triển khai tại nhiều địa phương. Đối với các dự án nhà ở thương mại có quy mô nhỏ, việc trích 20% quỹ đất thường không đủ để hình thành một dự án hoặc khu nhà ở xã hội độc lập, dẫn đến tình trạng phát triển manh mún, khó tổ chức không gian, hạ tầng kỹ thuật và công tác vận hành sau đầu tư.

Bên cạnh đó, đối với các dự án nằm tại khu vực trung tâm, việc bố trí nhà ở xã hội ngay trong phạm vi dự án cần được cân nhắc kỹ về hiệu quả khai thác và sử dụng lâu dài. Trên thực tế, chi phí hạ tầng, dịch vụ đô thị và sinh hoạt tại các khu vực này thường ở mức cao, có thể làm gia tăng tổng chi phí sở hữu và vận hành nhà ở.

Điều này đặt ra yêu cầu phải đánh giá thận trọng mức độ phù hợp giữa vị trí phát triển nhà ở xã hội với mục tiêu ổn định chỗ ở, bảo đảm khả năng tiếp cận bền vững và chất lượng sống của người thụ hưởng theo đúng định hướng chính sách.

Từ góc độ quản lý đô thị, việc cho phép hoán đổi quỹ đất hoặc thực hiện nghĩa vụ bằng tiền tạo điều kiện để chính quyền địa phương chủ động hơn trong công tác quy hoạch và phát triển nhà ở xã hội. Địa phương có thể sử dụng nguồn lực tài chính thu được để bồi thường, giải phóng mặt bằng, hình thành quỹ đất sạch tại những khu vực phù hợp hơn về quy hoạch, giao thông và hạ tầng xã hội, thay vì phát triển nhà ở xã hội phân tán trong các dự án thương mại.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn nhận định: “Các quy định của Luật Nhà ở năm 2023 và các văn bản hướng dẫn hiện hành nhìn chung đã được thiết kế theo hướng thông thoáng, tạo điều kiện để địa phương chủ động hơn trong tổ chức thực hiện. Vấn đề đặt ra chủ yếu nằm ở khâu vận dụng chính sách trong thực tiễn. Trường hợp áp dụng một cách máy móc, yêu cầu mọi dự án đều phải bố trí 20% quỹ đất ngay trong phạm vi dự án, có thể làm phát sinh những khó khăn nhất định và chưa chắc đã đạt được hiệu quả tối ưu trong phát triển nhà ở xã hội”.

Kiến nghị áp dụng linh hoạt, tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp

TS Đỗ Thị Loan đề nghị UBND TPHCM xem xét cho phép các dự án nhà ở thương mại được lựa chọn hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội linh hoạt.

Theo đó, thành phố cần xem xét áp dụng cơ chế hoán đổi, tức cho phép chủ đầu tư chuyển giao quỹ đất sạch ở vị trí khác để phát triển dự án nhà ở xã hội theo kế hoạch đã được duyệt.

Đối với những dự án mới, đất sạch 100%, đang làm thủ tục pháp lý dự án thì có thể áp dụng phương pháp định giá đất thị trường theo hướng dẫn của Nghị định 261/2025 của Chính phủ. Số tiền này sẽ được hạch toán vào Quỹ phát triển nhà ở của thành phố để đầu tư phát triển các dự án nhà ở xã hội tập trung quy mô lớn do Nhà nước trực tiếp điều phối quy hoạch hạ tầng kỹ thuật – xã hội và quản lý.

Ngoài ra, thành phố cũng cần áp dụng cơ chế kết hợp linh hoạt, cho phép doanh nghiệp thực hiện một phần bằng đất (tại dự án hoặc nơi khác) và một phần bằng tiền tùy thuộc vào tính chất quy hoạch chi tiết của dự án nhà ở thương mại. Bà Loan cho rằng việc thay đổi phương thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội từ “ép buộc tại chỗ” sang “linh hoạt” là bước đi cần thiết để tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đạt được mục tiêu an sinh xã hội theo chỉ đạo của Thủ tướng.

Từ thực tiễn quan sát thị trường, ông Phạm Thanh Tuấn cho rằng để đẩy nhanh tiến độ phát triển nhà ở xã hội theo chỉ tiêu Chính phủ giao, cần nhìn nhận đồng thời ba yếu tố then chốt.

Thứ nhất là khung cơ chế, chính sách tổng thể đủ đồng bộ và khả thi. Thứ hai là quỹ đất sạch có quy mô đủ lớn, sẵn sàng triển khai, yếu tố mà không chỉ TPHCM mà nhiều địa phương lớn như Hà Nội hiện cũng đang thiếu. Thứ ba là nguồn vốn ưu đãi cho cả chủ đầu tư và người mua nhà, trong bối cảnh tín dụng nhà ở xã hội hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào các khoản vay thương mại với mức ưu đãi còn hạn chế.

18 doanh nghiệp làm nhà ở xã hội vừa được Bộ Xây dựng giới thiệu với các địa phương, trong báo cáo gửi Chính phủ. Bộ này nêu lựa chọn doanh nghiệp trên cơ sở có năng lực tài chính; kinh nghiệm triển khai nhà ở xã hội, nhà ở công nhân, khu đô thị, khu nhà ở thương mại với quy mô từ hàng trăm đến hàng nghìn căn…

Các doanh nghiệp cũng phải thể hiện tâm huyết, trách nhiệm xã hội và tinh thần đồng hành cùng Chính phủ trong thực hiện mục tiêu an sinh nhà ở, sẵn sàng dành nguồn lực đầu tư cho phân khúc nhà ở xã hội – lĩnh vực lợi nhuận thấp nhưng có ý nghĩa chính trị – xã hội sâu sắc.

Tiềm lực của nhóm doanh nghiệp Nhà nước

Nhiều doanh nghiệp Nhà nước được “chọn mặt gửi vàng” gồm Tổng Công ty Đầu tư phát triển nhà và đô thị (HUD); Tổng công ty Xây dựng Hà Nội – CTCP (Hancorp); Tổng công ty 319 – Bộ Quốc phòng; Tổng công ty Đầu tư và Phát triển Công nghiệp (Becamex IDC); Tổng công ty Thành An (Binh đoàn 11); Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn (Binh đoàn 12); Tổng công ty Đầu tư Phát triển Hạ tầng Đô thị UDIC.

Trong đó, Tổng công ty Đầu tư phát triển nhà và đô thị (HUD) là doanh nghiệp Nhà nước trực thuộc Bộ Xây dựng với ngành nghề kinh doanh chủ yếu là đầu tư phát triển các khu đô thị mới và nhà ở, kinh doanh bất động sản.

Được thành lập từ năm 1989, trải qua hơn 35 năm, đến nay HUD đã và đang triển khai 25 khu đô thị mới tại nhiều tỉnh, thành phố. Liên quan đến nhà ở xã hội, HUD đã hoàn thành hơn 250.000m2 sàn xây dựng. Doanh nghiệp triển khai nhiều dự án nhà ở xã hội tại Hà Nam, Bình Dương…

Tính đến 30/6, HUD có tổng tài sản hơn 15.378 tỷ đồng với vốn chủ sở hữu hơn 4.000 tỷ đồng. Lợi nhuận sau thuế nửa đầu năm đạt 199 tỷ đồng, tăng 45% so với cùng kỳ năm trước.

Cũng do Bộ Xây dựng nắm phần lớn vốn, Tổng công ty Xây dựng Hà Nội – CTCP (Hancorp) triển khai nhiều dự án nhà ở xã hội tại Hà Nội, Hà Nam và Đồng Nai. Ngay cuối tháng 9 vừa qua, Hancorp cùng các đơn vị liên quan khởi công 2 dự án nhà ở xã hội tại Đồng Nai, dự kiến đáp ứng chỗ ở cho 9.000 người.

Tính đến 30/6, Hancorp có tổng tài sản hơn 6.400 tỷ đồng với vốn chủ sở hữu hơn 1.600 tỷ đồng. Lợi nhuận sau thuế nửa đầu năm đạt 23 tỷ đồng, tương đương cùng kỳ năm trước.

Còn Tổng công ty Đầu tư và Phát triển Công nghiệp (Becamex IDC) từng được mệnh danh là “siêu doanh nghiệp Nhà nước”, được thành lập từ năm 1976. Sau khi sắp xếp các đơn vị hành chính, UBND TPHCM là đơn vị tiếp quản cổ phần tại doanh nghiệp này.

Becamex IDC hoạt động đa ngành, là chủ đầu tư nhiều dự án khu công nghiệp, khu đô thị, dự án hạ tầng lớn tại Bình Dương (cũ)… Riêng nhà ở xã hội, tập đoàn này  phát triển phân khúc này gắn liền với các khu công nghiệp, khu đô thị. Tính đến hết năm 2024, Becamex IDC đã hoàn thành bàn giao gần 9.000 căn nhà ở xã hội để bán và cho thuê.

Trong kế hoạch phát triển giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, doanh nghiệp dự kiến đầu tư xây dựng hơn 40.000 căn nhà ở xã hội giai đoạn tiếp theo tại các khu đô thị, khu công nghiệp quanh Thuận An, Thủ Dầu Một, Bến Cát, Bàu Bàng (Bình Dương cũ).

Trong nửa đầu năm, Becamex IDC đạt lợi nhuận hơn 1.846 tỷ đồng, gấp 4,5 lần cùng kỳ năm trước. Gần đây, doanh nghiệp này lên kế hoạch chào bán 300 triệu cổ phiếu thông qua đấu giá trên Sở Giao dịch Chứng khoán TPHCM (HoSE) với giá khởi điểm 69.600 đồng/cổ phiếu.

Nếu thành công, đợt chào bán có thể giúp Becamex huy động gần 20.880 tỷ đồng và nâng vốn điều lệ lên 13.350 tỷ đồng. Tuy nhiên, do điều kiện thị trường không thuận lợi, thương vụ chào bán công khai lớn nhất trong lịch sử thị trường vốn Việt Nam đang tạm hoãn.

Còn Tổng công ty Thành An (Binh đoàn 11) và Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn (Binh đoàn 12) đều trực thuộc Bộ Quốc phòng. Liên quan đến nhà ở xã hội, Bộ này có nhu cầu nhà ở trong toàn quân khoảng 76.700 căn hộ, đề xuất sử dụng 46 khu đất, gồm 35 điểm đất quốc phòng và 11 điểm do địa phương bàn giao với tổng diện tích khoảng 200 ha để phát triển nhà ở cho lực lượng vũ trang.

Những cánh tay đắc lực từ khối doanh nghiệp tư nhân

Mục tiêu phát triển 1 triệu căn nhà ở xã hội đến năm 2030 của Chính phủ không thể thiếu sự góp mặt của khối kinh tế tư nhân – một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, như tinh thần của Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân.

Những doanh nghiệp “đầu tàu” đóng vai trò dẫn dắt khối này trong chiến lược phát triển nhà ở xã hội như Tập đoàn Vingroup, Tập đoàn Sun Group, Tổng công ty Viglacera, Công ty cổ phần Đầu tư Nam Long, Tổng công ty cổ phần Vinaconex, Công ty TNHH thương mại xây dựng Đức Mạnh, Công ty Taseco Land, Công ty cổ phần Cát Tường, Công ty cổ phần Đầu tư và Thương mại Thủ đô, Tổng công ty Xây dựng số 1 (CC1).

Tập đoàn Vingroup từng cam kết xây dựng 500.000 căn nhà xã hội đến 2030, bằng một nửa số căn Thủ tướng giao cả nước phải hoàn thành trong cùng thời gian trên. Doanh nghiệp của tỷ phú Phạm Nhật Vượng trong 2 năm qua đã khởi công nhiều dự án nhà ở xã hội tại Hải Phòng, Thanh Hóa, Quảng Trị và Khánh Hòa (cũ); dự kiến triển khai thêm nhiều dự án khác tại Hà Nội, Hưng Yên, Hà Tĩnh, TPHCM…

Còn Tập đoàn Sun Group có năng lực triển khai hàng loạt dự án khu đô thị, khu vui chơi giải trí, nghỉ dưỡng cao cấp. Từ đầu năm 2024, tập đoàn đã triển khai nhà ở xã hội trong khu đô thị tại Hà Nam, quy mô hơn 12.000 căn. Giữa năm nay, dự án nhà ở xã hội dành cho cán bộ, bác sĩ, cán bộ nhân viên Bệnh viện Bạch Mai và Bệnh viện Việt Đức cũng được khởi công tại Hà Nam, tổng vốn đầu tư hơn 400 tỷ đồng.

Viglacera cũng là đơn vị tiên phong trong phát triển nhà ở xã hội nhiều năm nay, cùng với lĩnh vực bất động sản nhà ở, khu công nghiệp. Đơn vị này làm nhiều dự án nhà ở xã hội, nhà ở cho công nhân tại các khu đô thị, khu công nghiệp tại Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc.

Phát triển sản phẩm nhà ở vừa túi tiền và nhà ở xã hội cũng là một trong những định hướng chiến lược dài hạn của Công ty cổ phần Đầu tư Nam Long với cam kết phát triển bền vững và đồng hành cùng chiến lược nhà ở quốc gia. Đến nay, khoảng 13.000 sản phẩm nhà ở vừa túi tiền, nhà ở xã hội đã được Nam Long phát triển tại TPHCM, Cần Thơ, Long An (cũ)…

Một số doanh nghiệp khác cũng là những thương hiệu đáng chú ý trên thị trường bất động sản, ở phân khúc nhà ở xã hội. Tổng công ty Xây dựng số 1 (CC1) đầu tư, phát triển các dự án nhà ở xã hội tại An Giang, TPHCM. Hay Công ty cổ phần Đầu tư và Thương mại Thủ đô với 20 năm hình thành và phát triển làm nhiều dự án nhà ở xã hội và thương mại phân khúc phổ thông tại Bắc Giang, Lâm Đồng, Bình Định (cũ)…

Bên cạnh khả năng phát triển dự án tốt, các doanh nghiệp còn sở hữu quy mô tài sản và kết quả kinh doanh khả quan. Tại ngày 30/9, Tập đoàn Vingroup có tổng tài sản đạt hơn 958.000 tỷ đồng. Lợi nhuận sau thuế nửa đầu năm đạt 4.540 tỷ đồng, gấp hơn 2 lần cùng kỳ năm trước.

Tình hình khởi sắc cũng diễn ra với Công ty Nam Long, ghi nhận nửa đầu năm lãi hơn 207 tỷ đồng, gấp đôi so với cùng kỳ năm trước. Tổng tài sản doanh nghiệp đạt hơn 1 tỷ USD. Hay Tasco Land cũng ghi nhận lợi nhuận nửa đầu năm gấp hơn 3 lần, đạt hơn 61 tỷ đồng.