Hiệp hội Bất động sản TP HCM (HoREA) mới đây kiến nghị cho phép chủ đầu tư được bán, cho thuê mua nhà hình thành trong tương lai dù đang thế chấp, chưa giải chấp ngay, nếu ngân hàng và người mua đồng ý.

Nhiều doanh nghiệp và hiệp hội cho rằng đây là giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn vốn. Tuy nhiên, không ít ý kiến từ người mua nhà và giới chuyên gia cảnh báo việc này có thể làm gia tăng rủi ro pháp lý, đẩy phần bất lợi về phía khách hàng, nhóm vốn ở vị thế yếu trong các giao dịch bất động sản.

Chị Ngọc, ngụ phường An Bình (TP HCM), cho biết từng mua căn hộ tại TP Thủ Đức cũ từ năm 2018, nhận nhà năm 2019 nhưng đến nay vẫn chưa được cấp sổ hồng do dự án chưa được giải chấp hoàn toàn. Theo chị, cư dân đã nhiều lần kiến nghị và chủ đầu tư liên tục cam kết, thực tế là tiền đã đóng đủ, nhà đã ở ổn định nhưng sổ hồng vẫn “bặt vô âm tín”, mỗi lần hỏi chỉ nhận được câu trả lời “đang làm việc với ngân hàng”.

Từ trải nghiệm cá nhân, chị cho rằng việc cho phép bán nhà đang thế chấp là một rủi ro lớn. Người mua nhà cá nhân rất khó kiểm soát được năng lực tài chính thực sự của chủ đầu tư và tiến độ trả nợ ngân hàng. “Khi có tranh chấp, người mua phải theo đuổi kiện tụng kéo dài, vừa tốn kém vừa bất an”, chị nhận xét.

Cùng quan điểm, anh Kiệt, một nhà đầu tư bất động sản cá nhân tại TP HCM, cho rằng đề xuất bán nhà chưa giải chấp không phù hợp với tâm lý người mua ở thực, khi buộc họ chấp nhận rủi ro pháp lý để đổi lấy cam kết giải chấp trong tương lai. Theo anh, cơ chế ngân hàng kiểm soát dòng tiền chủ yếu nhằm bảo đảm thu hồi nợ, không phải bảo vệ quyền sở hữu của người mua. Trong trường hợp dự án phát sinh rủi ro, ngân hàng vẫn được ưu tiên xử lý tài sản, còn người mua dù đã thanh toán và nhận nhà vẫn ở thế bất lợi.

Thực tế tại TP HCM cho thấy, nhiều dự án đã bàn giao nhà nhiều năm nhưng cư dân vẫn chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu do chủ đầu tư mang dự án đi thế chấp và không đủ khả năng giải chấp. Một số dự án từng nằm trong diện này như chung cư Bảy Hiền, Minh Thành, Phú Thạnh, Khang Gia Tân Hương, Avila, KDC Phú Hữu, 4S Linh Đông… Nhiều trường hợp, cơ quan quản lý phải vào cuộc tháo gỡ, song quá trình xử lý kéo dài, gây tổn thất lớn về thời gian, chi phí và tâm lý cho người mua.

Điểm chung của các tranh chấp này là người mua hầu như không có công cụ pháp lý trực tiếp để bảo vệ quyền lợi khi chủ đầu tư chậm hoặc không thực hiện nghĩa vụ với ngân hàng, còn khiếu nại, khởi kiện để đòi quyền lợi thường kéo dài, phức tạp và tốn kém.

Từ góc độ chuyên môn, Luật sư Trần Hoàng Hải, Văn phòng luật Hoàng Hải, phân tích nhà ở hình thành trong tương lai là loại tài sản đặc thù, khi người mua phải bỏ tiền trong lúc tài sản chưa hoàn thiện và quyền sở hữu chưa hình thành đầy đủ. Vì vậy, pháp luật nhà ở trong nhiều năm qua luôn đặt ra các yêu cầu nghiêm ngặt nhằm bảo vệ người mua, trong đó có nguyên tắc chủ đầu tư phải giải chấp tài sản trước khi ký hợp đồng mua bán.

Luật Nhà ở 2023 tiếp tục kế thừa tinh thần này, mục tiêu là ngăn chặn tình trạng một tài sản bị đem bán cho nhiều bên và bảo vệ người mua trước nguy cơ tài sản bị xử lý để thu hồi nợ ngân hàng. Vì vậy theo luật sư Hải, việc cho phép bán nhà chưa giải chấp, dù có sự đồng thuận của ba bên, về bản chất đã làm thay đổi trật tự ưu tiên trong giao dịch.

“Khi tài sản vẫn đang thế chấp, ngân hàng có quyền ưu tiên xử lý nếu chủ đầu tư mất khả năng thanh toán, còn người mua vẫn đứng sau trong thứ tự bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp”, ông Hải nói.

Một rủi ro khác là sự bất cân xứng thông tin. Chuyên gia bất động sản Nguyễn Hoàng cho rằng không phải người mua nào cũng có đủ kiến thức pháp lý để hiểu và đánh giá đầy đủ các điều khoản liên quan đến thế chấp, giải chấp, kiểm soát dòng tiền hay trách nhiệm của ngân hàng. Việc yêu cầu người mua “tự quyết định” mua hay không mua nhà đang thế chấp, về hình thức là trao quyền lựa chọn, nhưng thực chất có thể chuyển phần lớn rủi ro sang phía người yếu thế hơn.

Ngay cả khi thông tin được công khai trong hợp đồng, câu hỏi then chốt vẫn là: nếu chủ đầu tư không thực hiện đúng cam kết giải chấp, ai sẽ là người gánh hậu quả trực tiếp? Trong đa số trường hợp, ngân hàng có đầy đủ công cụ pháp lý để bảo toàn vốn, trong khi người mua phải theo đuổi các tranh chấp dân sự kéo dài để bảo vệ quyền lợi của mình.

Ngoài ra, nhiều ý kiến lo ngại việc cho phép bán nhà chưa giải chấp có thể tạo tiền lệ khiến một số chủ đầu tư phụ thuộc nhiều hơn vào dòng tiền của khách hàng thay vì năng lực tài chính thực chất. Trong bối cảnh niềm tin thị trường vừa mới phục hồi, mọi điều chỉnh chính sách cần được cân nhắc thận trọng, để bài toán tháo gỡ vốn cho doanh nghiệp không trở thành rủi ro pháp lý kéo dài đối với người mua.

Từ góc độ quản lý, Văn phòng Đăng ký đất đai TP HCM mới đây cũng cảnh báo người dân cần thận trọng khi giao dịch nhà ở hình thành trong tương lai, đặc biệt là các dự án hoặc căn hộ đang bị thế chấp. Cơ quan này khuyến cáo người mua chỉ nên ký hợp đồng và thanh toán khi tài sản đã được giải chấp đầy đủ.

Phương Uyên

Hạc Cương (Hegang) thuộc tỉnh Hắc Long Giang, được mệnh danh là thành phố có nhà nhiều hơn người, sau khi các mỏ than đóng cửa khiến người trẻ rời đi. Nhưng gần đây, giá nhà rẻ đến “kinh ngạc” giúp địa phương bắt đầu thu hút cư dân mới, theo AP.

Yang Xuewei, một môi giới, cho biết giá căn hộ hiện rẻ hơn ôtô, giúp việc bán hàng rất dễ dàng. Cụ thể, chỉ với 3.000 USD, khách hàng có thể tìm mua được căn hộ một phòng ngủ. Trong khi đó, căn hộ 4 phòng ngủ giá khoảng 13.000 USD.

Với mức giá này, anh đã bán được hơn 100 căn hộ cho khách hàng khắp cả nước. Thậm chí, một số người nước ngoài đã liên hệ khi xem các video tham quan nhà trực tuyến của anh. “Tôi không biết về các thành phố lớn, tôi chưa bao giờ sống ở đó. Tôi chỉ có thể nói rằng sống ở Hạc Cương rất dễ chịu”, Yang mô tả.

Theo Reuters, những người mua nhà Trung Quốc với ngân sách eo hẹp từ lâu đã tìm đến Hạc Cương. Từ năm 2024, nơi đây trở thành biểu tượng của tình trạng giảm phát bất động sản tại Trung Quốc. Trên mạng xã hội, các hashtag như “Hegang-isation” hay “HegangHomePrices” đã thu hút hàng chục triệu lượt xem.

Năm 2025, tờ Lianhe Zaobao (Singapore) cho biết mạng xã hội Trung Quốc từng xôn xao với chia sẻ của hai người mua nhà ngoại tỉnh chuyển đến Hạc Cương. Theo đó, nữ họa sĩ Zhao, 25 tuổi, từng thuê căn hộ ở Nam Kinh, quyết định chi 15.000 nhân dân tệ (khoảng 2.200 USD) để mua căn hộ 46 m2.

Sau đó, Zhao chi gần 50.000 nhân dân tệ (gần 7.300 USD) để sửa sang toàn bộ nơi ở mới. Cô cho biết chi phí điện nước, đi lại, ăn uống ở thị trấn khoảng 3.000 nhân dân tệ (tương đương 435 USD) mỗi tháng. “Ở đây trời trong xanh, phong cảnh đẹp, cuộc sống rất tiện lợi”, cô nhận xét. Tương tự, Xiao Hao, sinh năm 1990, mua căn hộ 70 m2 ở Hạc Cương với giá 40.000 nhân dân tệ (hơn 5.800 USD).

Căn hộ rẻ hơn ôtô tại Hạc Cương có thể cá biệt, nhưng nhìn chung giá nhà ở Trung Quốc vẫn trên đà giảm. Theo khảo sát của China Index Academy, giá nhà mới tháng 2 tại 100 thành phố hàng đầu giảm 0,04% so với tháng 1, mức sụt mạnh nhất kể từ cuối 2022.

Nhu cầu mua nhà vẫn ở mức thấp, bất chấp các chính sách hỗ trợ kể từ khi ngành bất động sản rơi vào khủng hoảng năm 2021. Tuần trước, Thượng Hải nới lỏng thêm quy định, gồm cho phép khách hàng đủ điều kiện mua thêm nhà và tiếp cận hạn mức vay thế chấp cao hơn.

“Những biện pháp như vậy có thể tạo ra cú hích ngắn hạn cho thị trường nhưng khó đảo ngược chu kỳ suy thoái diện rộng”, ông Larry Hu, Trưởng bộ phận kinh tế Trung Quốc tại Macquarie Group, đánh giá. Theo ông, cần thêm can thiệp chính sách mạnh mẽ hơn của Bắc Kinh để vực dậy thị trường rõ nét.

Trên thị trường chung cư cho thuê, giá căn hộ một số nơi cũng rất rẻ, thu hút khách hàng muốn thoát khỏi cuộc sống áp lực công việc cao và chi phí đắt đỏ ở các thành phố lớn. Tại khu đô thị hoang vắng “Life in Venice” ở Giang Tô, Sasa Chen, 28 tuổi, trả 1.200 nhân dân tệ (168 USD) mỗi tháng cho tiền thuê căn hộ.

Giá nhà tại “Life in Venice” đã giảm hơn một nửa từ khi thị trường bất động sản suy thoái vài năm trước. Năm ngoái, Sasa Chen nghỉ việc với số tiền tiết kiệm 2 triệu nhân dân tệ (290.000 USD). Với giá thuê nhà và chi phí sống thấp – tốn chưa đến 3 USD cho bữa trưa – Chen tính toán rằng có thể nghỉ hưu sớm tại đây.

Giống như Chen, một số người trẻ Trung Quốc quyết định rời các thành phố lớn để mua và thuê các căn hộ giá rẻ ở các khu đô thị ế ẩm hoặc vùng hẻo lánh. Mùa hè 2025, Ban Zhao, 29 tuổi, chuyển đến một thị trấn nhỏ ở tỉnh Vân Nam. Ở đó, chỉ với 800 nhân dân tệ mỗi tháng (110 USD), Ban và bạn trai thuê căn 3 phòng ngủ.

Họ làm việc chưa đến 20 giờ một tuần, dạy yoga trực tuyến để kiếm sống. Thời gian còn lại, Ban đi dạo quanh khu phố, thư giãn với thiên nhiên. “Tôi đang sống ở thiên đường”, Ban nói.

Dù chưa có thống kê chính thức về lượng người rời bỏ lực lượng lao động những năm gần đây, dữ liệu cho thấy từ 2019 đến 2024, Bắc Kinh đã mất 1,6 triệu người ở độ tuổi 20 và đầu 30.

Giáo sư tài chính Chen Zhiwu tại Đại học Hong Kong cho biết chi phí sinh hoạt cao hơn và ít cơ hội việc làm ở các thành phố lớn đang thúc đẩy mọi người chuyển đến những nơi có chi phí sinh hoạt rẻ hơn. “Đó là điều tự nhiên. Giới trẻ đang đối mặt với thực tế và suy nghĩ rất kỹ về tương lai của mình”, ông nói.

Anh Kỳ (theo AP, Reuters, Lianhe Zaobao)