Trong 1-2 năm trở lại đây, giá bất động sản tại các đô thị lớn tăng phi mã, giấc mơ an cư ngày càng xa tầm với của người dân. Trong cuộc họp gần đây, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính cũng phải thốt lên về thực trạng giá nhà cao, cao mãi, người dân không thể mua được.

Một loạt các giải pháp được đặt ra sau đó, hướng tới mục tiêu tăng nguồn cung, giảm chi phí, phấn đấu để giá nhà thương mại ở mức hợp lý, để người dân có điều kiện thuận lợi, phù hợp về nhà ở.

Gần đây, Bộ Xây dựng cũng đề xuất Chính phủ về cơ chế kiểm soát, kiềm chế giá bất động sản, trong đó có chính sách hạn chế cho vay đối với căn nhà thứ 2, thứ 3 trở lên. Cụ thể, các tổ chức tín dụng đang hoạt động tại Việt Nam áp dụng hạn mức cho vay không quá 50% giá trị hợp đồng mua bán nhà ở đối với các khoản vay mua nhà ở thứ 2 và không quá 30% đối với các khoản vay mua nhà ở từ thứ 3 trở lên.

Tác động trực tiếp đến hành vi đầu tư

Ông Nguyễn Quang Huy – CEO khoa Tài chính Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi – thừa nhận hiện nay, nhiều chủ đầu tư dự án nhà ở thương mại áp dụng chính sách thanh toán linh hoạt, cho phép người mua chỉ cần trả trước 10-30% giá trị căn hộ, phần còn lại được ngân hàng hỗ trợ vay tới 70-90% với các ưu đãi miễn lãi và ân hạn gốc trong thời gian đầu.

Chính sách này đã góp phần duy trì thanh khoản thị trường, giúp người mua nhà dễ tiếp cận hơn, nhưng cũng tiềm ẩn những rủi ro tín dụng, có thể tác động tới sự ổn định của hệ thống tài chính nếu không được điều tiết hợp lý và gắn với chiến lược phát triển nguồn cung bền vững.

Ông Huy cho rằng đề xuất của Bộ Xây dựng về giới hạn tỷ lệ cho vay mua nhà thứ 2 và thứ 3 trở lên là biện pháp tích cực, nhằm hướng dòng tín dụng về nhu cầu ở thật, góp phần hạn chế sử dụng đòn bẩy tài chính để đầu cơ.

Đồng quan điểm này, các chuyên gia của Viện Nghiên cứu đánh giá thị trường bất động sản Việt Nam (VARS IRE) cho biết, phần lớn các chủ đầu tư đều hợp tác với ngân hàng để triển khai các gói tín dụng cho người mua nhà. Chính sách này có tác động trực tiếp đến kết quả giao dịch và khả năng hấp thụ sản phẩm bất động sản.

Tuy nhiên, một số nhóm người đã lợi dụng chính sách này như một đòn bẩy tài chính để mua đi bán lại. Chính vì vậy, Bộ Xây dựng đã đề xuất quy định hạn mức cho vay đối với các khoản vay mua nhà ở thương mại, có thể sẽ tác động trực tiếp đến hành vi đầu cơ bất động sản.

Ông Võ Huỳnh Tuấn Kiệt – Giám đốc Nhà ở CBRE Việt Nam – nhận định tín dụng vào bất động sản là một trong những yếu tố tác động đến việc đầu tư. Nhiều nhà đầu tư sử dụng phương án vay, đòn bẩy tài chính để mua, sở hữu nhiều bất động sản, vô tình đẩy giá nhà lên cao.

Với đề xuất của Bộ Xây dựng, ông Kiệt cho rằng sẽ tác động tích cực đến thị trường. Nhà đầu tư muốn dùng đòn bẩy tài chính sẽ phải cân nhắc chiến lược đầu tư, từ đó có thể làm giảm dòng tiền đổ vào bất động sản. Mặt khác, ông Kiệt cho rằng để “van điều tiết” phát huy tác dụng tối đa thì cần thêm giải pháp gia tăng nguồn cung, nhắm vào đối tượng mua nhà ở thực, mua lần đầu để ổn định tâm lý người dân.

Cần giải pháp tăng nguồn cung, hướng đến nhu cầu ở thực

Ông Nguyễn Quang Huy – CEO khoa Tài chính Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi – cho rằng để đạt hiệu quả thực chất, bên cạnh việc siết tín dụng cần song hành với giải pháp tăng cung cho thị trường, đặc biệt là các dòng sản phẩm phù hợp với khả năng chi trả của đại bộ phận người dân.

Cụ thể, Nhà nước cần triển khai đồng bộ các chính sách điều tiết vĩ mô về quy hoạch và phát triển đô thị, bao gồm mở rộng các khu đô thị vệ tinh, nhà ở xã hội, nhà ở giá vừa túi tiền, đi cùng cơ chế hỗ trợ chủ đầu tư rút ngắn thủ tục phê duyệt, giải phóng mặt bằng và cấp phép xây dựng. Khi thời gian triển khai dự án được rút ngắn, chi phí vốn và chi phí cơ hội giảm, giá thành sản phẩm có thể hợp lý hơn, từ đó giúp tăng khả năng tiếp cận nhà ở cho người dân.

Bên cạnh đó, Chính phủ cũng cần thúc đẩy phát triển hạ tầng giao thông kết nối vùng, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào phân khúc nhà ở xã hội và nhà cho thuê dài hạn – những lĩnh vực vừa có ý nghĩa xã hội, vừa góp phần ổn định cung cầu thị trường.

Ông Huy nêu quan điểm một thị trường bất động sản phát triển bền vững cần được định hình trên hai trụ cột: tín dụng an toàn và nguồn cung phù hợp. Khi kiểm soát chặt đòn bẩy tài chính, đồng thời mở rộng nguồn cung nhà ở thực, mặt bằng giá sẽ dần ổn định, giảm áp lực đầu cơ và củng cố niềm tin cho người dân cũng như nhà đầu tư dài hạn.

Bà Giang Huỳnh – Giám đốc Bộ phận Nghiên cứu và S22M, Savills Việt Nam – cho rằng biện pháp hạn chế cho vay từ căn nhà thứ 2 trở đi có thể góp phần giảm hoạt động đầu tư, song đồng thời cũng làm giảm dòng vốn của các nhà đầu tư dài hạn và ảnh hưởng đến thanh khoản chung của thị trường. Trong bối cảnh thị trường bất động sản TPHCM và cả nước đang đối mặt với tình trạng thiếu nguồn cung kéo dài, việc thắt chặt tín dụng có thể khiến thị trường trở nên trầm lắng hơn.

Nếu nhìn vào nguyên nhân cốt lõi, giá nhà tăng cao trong thời gian qua không chủ yếu do đầu tư, mà xuất phát từ sự thiếu hụt nguồn cung, vướng mắc pháp lý, chi phí đất và chi phí phát triển dự án tăng cao. Đại diện Savills đề xuất chính sách cần tập trung vào giải quyết tận gốc vấn đề cung – cầu thông qua cải cách thủ tục phê duyệt dự án, đẩy nhanh tiến độ triển khai, tháo gỡ vướng mắc đối với các dự án đang bị đình trệ thông qua cơ chế đặc thù. Khi nguồn cung được bổ sung và đa dạng hơn, đặc biệt ở phân khúc vừa túi tiền, giá nhà sẽ dần ổn định.

Bài học từ thế giới

Với mục tiêu góp phần giảm giá nhà, Quỹ nhà ở quốc gia được đặt nhiều kỳ vọng để phát triển một thị trường bất động sản ổn định, lành mạnh. Theo dự thảo Nghị quyết thành lập, quỹ này được tổ chức theo mô hình doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước. Ở cấp trung ương, quỹ do Chính phủ thành lập, còn tại địa phương do UBND tỉnh, thành phố trực tiếp lập và quản lý.

Nguồn vốn của quỹ trung ương hình thành từ vốn chủ sở hữu, vốn điều lệ ngân sách cấp lần đầu tối thiểu 5.000 tỷ đồng (sau 3 năm nâng lên 10.000 tỷ đồng), cùng các khoản đóng góp tự nguyện của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước và các nguồn huy động hợp pháp khác. Quỹ cũng được bổ sung vốn từ nhiều nguồn thu khác, theo nguyên tắc đầu tư – tạo lập nhà ở xã hội để cho thuê.

Bà Giang Huỳnh – Giám đốc Bộ phận Nghiên cứu & S22M của Savills TPHCM – cho biết, tại nhiều nước châu Âu (Pháp, Đức, Thụy Điển) và châu Á (Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc), quỹ phát triển nhà ở đã được vận hành từ nhiều thập kỷ để hỗ trợ người dân tiếp cận nhà ở dễ dàng hơn.

Các mô hình này có nhiều điểm chung: khung pháp lý rõ ràng, nguồn vốn đa dạng, quỹ đất và hạ tầng được quy hoạch đồng bộ, cơ chế quản trị minh bạch, giám sát chặt chẽ và sự phối hợp từ nhiều nguồn lực.

Về pháp lý, các quốc gia thành công đều có luật hoặc quy định riêng cho hoạt động của quỹ hoặc cơ quan phát triển nhà ở, tạo môi trường minh bạch và ổn định. Về tài chính, họ huy động vốn từ nhiều kênh như ngân sách nhà nước, trái phiếu, khu vực tư nhân, tổ chức quốc tế, quỹ hưu trí…, giúp đảm bảo dòng vốn bền vững.

Ngoài ra, việc quy hoạch quỹ đất, phát triển hạ tầng đồng bộ cùng hệ thống quản trị chặt chẽ là yếu tố then chốt. Chính phủ thường đóng vai trò bảo lãnh, ban hành cơ chế tài chính ổn định và phối hợp chặt chẽ với khu vực tư nhân. Một số mô hình còn yêu cầu người mua đóng góp một khoản tiền cố định vào quỹ, kèm theo các điều kiện ràng buộc, để được tiếp cận chính sách vay mua nhà ưu đãi.

Cũng theo bà Giang Huỳnh, việc xây dựng một mô hình lớn như Quỹ nhà ở quốc gia tại Việt Nam cần tính đến rất nhiều yếu tố để khi triển khai không gặp sự vướng mắc và lãng phí. Các yếu tố về khung pháp lý, cấu trúc quản lý, nguồn vốn, cơ chế hỗ trợ tài chính, phối hợp công tư, cơ chế giám sát… đều cần được xây dựng rõ ràng. Khi triển khai xây dựng mô hình, Nhà nước nên cân nhắc tham khảo các quốc gia đã triển khai thành công và có những điểm tương đồng trong thể chế, chính sách và điều kiện thị trường tương tự Việt Nam.

Đồng quan điểm, ông Đinh Minh Tuấn – Giám đốc khu vực miền Nam của Batdongsan.com.vn – nói Việt Nam có thể tham khảo mô hình các quỹ phát triển nhà ở từ thế giới và áp dụng linh hoạt, phù hợp với tình hình thực tế. Chính phủ nên đóng vai trò điều tiết, đảm bảo nguồn cung ra ngoài thị trường, tạo lập quỹ đất để làm nhà ở xã hội.

Đồng thời, Nhà nước cũng hỗ trợ cơ chế về vốn vay, quy trình thủ tục triển khai… Còn doanh nghiệp tư nhân đóng vai trò triển khai, xây dựng theo quy hoạch đồng bộ, gắn liền với sự phát triển của các khu công nghiệp, khu chế xuất… Tức là Quỹ nhà ở quốc gia cần có sự đồng hành giữa Nhà nước và doanh nghiệp: Nhà nước tạo cơ chế, doanh nghiệp thực thi.

Đề xuất cân nhắc giữa việc thuê và bán nhà ở xã hội

Bà Đỗ Thu Hằng – Giám đốc cấp cao Savills Hà Nội – cho rằng quỹ phát triển nhà ở cần tập trung hỗ trợ tài chính cho những người có nhu cầu thực sự, với mức giá phù hợp. Theo bà, cần có cơ chế đánh giá mức độ đóng góp và khả năng chi trả của từng nhóm đối tượng để bảo đảm tính công bằng và đúng mục tiêu.

Ngoài nguồn đóng góp từ người lao động, doanh nghiệp và ngân sách Nhà nước, để quỹ vận hành bền vững, đại diện Savills đề xuất khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp bất động sản. Đổi lại, Nhà nước có thể áp dụng chính sách ưu đãi như miễn, giảm thuế hoặc hỗ trợ tài chính để thu hút đầu tư vào phân khúc nhà ở xã hội.

Bà Hằng nhấn mạnh, cần thiết lập cơ chế quản lý chặt chẽ và minh bạch nhằm ngăn ngừa thất thoát, tham nhũng và bảo đảm quỹ được sử dụng đúng mục đích. Một số giải pháp có thể áp dụng gồm: quy định cụ thể cách thức huy động, quản lý và phân bổ quỹ; đặt tiêu chuẩn xây dựng nhà ở để tránh chất lượng kém; ràng buộc điều kiện nhằm ngăn chặn đầu cơ và sử dụng sai mục đích.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cổng thông tin điện tử công khai các khoản thu – chi, danh sách người thụ hưởng và tiến độ dự án. Cùng với đó là cơ chế giám sát độc lập, cho phép người dân và các tổ chức xã hội tham gia theo dõi hoạt động của quỹ.

Ông Võ Hồng Thắng – Phó tổng giám đốc DKRA Group – cho rằng quỹ hoạt động dựa trên việc tham khảo mô hình trên thế giới, tuy nhiên phải bảo toàn được vốn và tái đầu tư. Ngoài ra, nguồn vốn bổ sung cho quỹ cũng cần được tính toán để duy trì hoạt động xuyên suốt. Ông Thắng nêu trong nguồn vốn bổ sung, Nhà nước phải có nguồn chủ động cụ thể và cố định, nếu chỉ mang tính kêu gọi, đóng góp từ các cá nhân, tổ chức thì không hiệu quả.

Một trong những băn khoăn của đại diện DKRA Group là quỹ đang lên kế hoạch triển khai xây dựng nhà ở xã hội rồi cho thuê. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi một quá trình phức tạp, từ vốn đầu tư, quy trình thủ tục, nhân sự vận hành có kinh nghiệm… Nếu Nhà nước không có các cơ chế độc lập, thông thoáng thì có thể có vướng mắc trong khâu triển khai, thậm chí xảy ra tình trạng chậm trễ, đọng vốn. Do đó, mô hình này cần có cơ chế đặc biệt như sở, ban ngành quản lý riêng, chọn lọc và đào tạo nhân sự chất lượng…

Vấn đề khác, theo ông Thắng, là quỹ xây nhà ở xã hội rồi cho thuê có thể sẽ không phù hợp. Bởi để một dự án cho thuê hoàn vốn thì có thể mất vài chục năm, ít nhất 15-20 năm với điều kiện chi phí đầu vào thấp và giá thuê hợp lý. Do đó, nếu cho thuê, bài toán về hoàn vốn và tái đầu tư sẽ rất nan giải, khó khả thi.

Đại diện DKRA Group đưa ra giải pháp nên cân đối giữa cho thuê và bán sản phẩm, có thể ở mức 80% cho thuê và 20% bán. Điều đó giúp quỹ có nguồn vốn để tiếp tục xoay vòng, đầu tư cho các dự án tiếp theo và đảm bảo tính bền vững trong hoạt động lâu dài.