Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA) gần đây có nêu kiến nghị cho phép chủ đầu tư đã thế chấp ngân hàng vẫn được huy động vốn, bán, cho thuê mua nhà ở hình thành trong tương lai.

Đẩy rủi ro cho người mua nhà

Với đề xuất của HoREA, một số người dân khi được hỏi đều bày tỏ lo ngại về tình trạng “cầm lưỡi dao” nếu chủ đầu tư vừa được thế chấp tài sản vay ngân hàng, vừa được bán nhà ở hình thành trong tương lai cho khách hàng mà không cần giải chấp.

Ông Trần Quang Huy (phường Bình Trưng, TPHCM), nói rằng nếu đề xuất được thông qua, người mua nhà như ngồi trên lửa, vì tiền bỏ ra mua, nhận nhà nhưng nhà lại bị người khác mang đi cầm cố. Mặc dù HoREA có đề nghị người mua được tự quyết định mua hay không mua nhà ở hình thành trong tương lai chưa được giải chấp thì điều này cũng vẫn gây ra các rủi ro pháp lý, kiện tụng nếu có phát sinh, nhất là khi chủ đầu tư không đủ năng lực giải chấp dự án thì người mua nhà chịu thiệt.

Trên thực tế, nhiều vụ tranh chấp dân sự xảy ra thời gian qua đều có liên quan đến việc bán nhà ở hình thành trong tương lai khi chưa được giải chấp.

Cụ thể như vào năm 2016, chủ đầu tư dự án The Harmona (Quận Tân Bình cũ, TPHCM) lấy dự án này thế chấp ngân hàng, sau đó bán cho 600 hộ dân. Trong đó, 41 căn hộ còn bị chủ đầu tư 2 lần cầm cố nhà băng dẫn đến tình trạng “nợ chồng nợ”.

Trường hợp khác vào năm 2019, chủ đầu tư chung cư Khang Gia Tân Hương (quận Tân Phú cũ, TPHCM) cũng thế chấp chung cư để vay tiền, sau đó ngân hàng ra thông báo thu giữ và xử lý tài sản, dù dự án đã được bán cho người dân. Sau đó, cơ quan quản lý Nhà nước đã phải vào cuộc, tìm cách giải chấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà của chung cư để đảm bảo quyền lợi của cư dân.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư Hà Nội), nêu quy định hiện hành tại khoản 2 Điều 183 Luật Nhà ở năm 2023, trường hợp chủ đầu tư đã thế chấp dự án hoặc nhà ở hình thành trong tương lai mà thực hiện huy động vốn, ký kết hợp đồng mua bán với người mua nhà ở thì phải thực hiện giải chấp trước khi ký hợp đồng mua bán.

Như vậy, về nguyên tắc đối với nhà ở thương mại, tinh thần của Luật Nhà ở là chủ đầu tư đã thế chấp (dự án hoặc nhà ở hình thành trong tương lai) thì không được bán; khi đã bán thì không được tiếp tục thế chấp.

“Đây là nguyên tắc nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người mua nhà ở hình thành trong tương lai. Quy định này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh Luật Nhà ở năm 2023 đã bãi bỏ yêu cầu bắt buộc phải có bảo lãnh ngân hàng về nghĩa vụ bàn giao nhà đúng tiến độ của chủ đầu tư, mà thay vào đó cho phép các bên được lựa chọn”, luật sư nhấn mạnh.

HoREA lên tiếng giải thích

Giải thích về kiến nghị này, HoREA cho biết không phải là cơ quan đầu tiên đưa ra đề xuất mới. Trước đây, Bộ Luật Dân sự 2015 và Luật nhà ở 2023 đều cho phép chủ sở hữu tài sản, nhà ở được bán tài sản, nhà ở thế chấp “có điều kiện” rất chặt chẽ.

Tại khoản 5 Điều 321 Bộ Luật Dân sự 2015 đã quy định “của bên thế chấp được bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật.

Luật Nhà ở 2023 tại điểm b khoản 3 Điều 88 cũng đã quy định: Việc bán, cho thuê mua nhà ở xã hội hình thành trong tương lai phải tuân thủ các điều kiện như đã hoàn thành việc xây dựng phần móng của nhà ở theo quy định; đã giải chấp đối với trường hợp chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội có thế chấp nhà ở, trừ trường hợp được người mua, người thuê mua và bên nhận thế chấp đồng ý không phải giải chấp.

Khoản 2 điều 183 Luật nhà ở 2023 cũng đã quy định trường hợp chủ đầu tư đã thế chấp một phần hoặc toàn bộ dự án hoặc nhà ở mà có nhu cầu huy động vốn hoặc có nhu cầu bán, cho thuê mua nhà ở đó thì phải giải chấp một phần hoặc toàn bộ dự án hoặc nhà ở và quyền sử dụng đất này trước khi ký hợp đồng huy động vốn góp, hợp đồng mua bán, thuê mua nhà ở với khách hàng, trừ trường hợp quy định tại điểm b khoản 3 và điểm a khoản 4 Điều 88 của Luật này.

Nhưng do khoản 3 Điều 8 Nghị định số 96/2024 của Chính phủ chưa quy định chi tiết và hướng dẫn thực hiện khoản 2 Điều 183 và điểm b khoản 3 Điều 88 Luật Nhà ở 2023 đối với trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở đã thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai, chưa giải chấp mà có nhu cầu huy động vốn nên Hiệp hội mới đề nghị sửa đổi, bổ sung trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở đã thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai.

Nội dung đề xuất là bổ sung quy định trường hợp nhà ở hình thành trong tương lai chưa được giải chấp thì phải được người mua, người thuê mua và bên nhận thế chấp đồng ý không phải giải chấp bằng văn bản và được ghi rõ trong văn bản thông báo về nhà ở hình thành trong tương lai đủ điều kiện được bán, cho thuê mua và trong hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai giữa chủ đầu tư và khách hàng.

Bên nhận thế chấp có quyền kiểm soát việc sử dụng dòng tiền của chủ đầu tư có được từ việc bán, cho thuê mua nhà ở hình thành trong tương lai đúng mục đích để thanh toán khoản nợ vay và thực hiện giải chấp theo quy định trong hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai giữa chủ đầu tư và khách hàng.

Điều này cũng khẳng định “quyền” của khách hàng phải được biết rõ tình trạng pháp lý (bị hạn chế về quyền sở hữu) của nhà ở hình thành trong tương lai đã bị thế chấp, chưa được giải chấp để tự quyết định mua hoặc không mua nhà ở này để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người mua nhà.

Hiệp hội nhận thấy sẽ không xảy ra hậu quả “bán trước – giải chấp sau: Người mua nhà cầm đằng lưỡi”.

Tăng tốc, quyết liệt triển khai

Nhiều doanh nghiệp bất động sản đang đồng loạt tăng tốc đầu tư vào nhà ở xã hội, tạo nên làn sóng phát triển mới ở phân khúc vốn khan hiếm nguồn cung suốt nhiều năm qua. Các dự án được khởi công và mở rộng liên tục tại nhiều tỉnh, thành, mở ra cơ hội tiếp cận nhà ở tốt hơn cho nhóm thu nhập thấp và trung bình – những người chịu áp lực lớn nhất từ thị trường nhà ở thương mại có giá quá cao.

Trong số này, hàng loạt tập đoàn lớn và doanh nghiệp phát triển nhà ở vừa và nhỏ đều công bố kế hoạch xây dựng hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn căn hộ trong giai đoạn 2024-2030. Các dự án trải rộng từ Hà Nội, TPHCM đến nhiều địa phương như Hải Phòng, Đồng Nai, Cà Mau, Hà Nam… với quy mô tăng mạnh so với các năm trước.

Trong đó, Vingroup là đơn vị gây chú ý khi đăng ký xây dựng 500.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030, tương đương một nửa mục tiêu Chính phủ giao toàn quốc. Doanh nghiệp đang triển khai các dự án Happy Home tại 7 tỉnh, thành và đưa dần ra thị trường hàng chục nghìn căn ở nhiều khu vực.

Tại phía Nam, Kim Oanh Group cho biết đang phát triển tổng cộng khoảng 18.500 căn nhà ở xã hội sau 3 năm đẩy mạnh đầu tư, với kế hoạch nâng lên 50.000 căn vào năm 2028. Nhiều dự án mới tại Đồng Nai và TPHCM đã được khởi công trong năm nay.

Đơn vị theo đuổi dòng nhà ở vừa túi tiền từ sớm như Nam Long cũng mở rộng quy mô khi đã phát triển khoảng 5.000 căn EHomeS, tiếp tục xây thêm hơn 600 căn tại Cần Thơ và chuẩn bị triển khai thêm tại Đồng Nai. Công ty đặt mục tiêu đạt 60.000 căn nhà ở xã hội và nhà ở vừa túi tiền đến năm 2030.

Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận sự vào cuộc của Địa ốc Hoàng Quân, đơn vị đang hướng đến mục tiêu 50.000 căn trên cả nước. Riêng tại Cà Mau, doanh nghiệp đã được chấp thuận triển khai hai dự án quy mô gần 1.000 căn và nhiều hạng mục khác. Tính đến nay, Hoàng Quân cho biết đã hoàn thành khoảng 10.000 căn và đang triển khai thêm 40.000 căn tại nhiều địa phương.

Ngoài những doanh nghiệp kể trên, nhiều tập đoàn khác cũng chạy đua mở rộng quỹ nhà ở xã hội. Sun Group được giao quỹ đất khoảng 18ha trong một khu đô thị phía Bắc để phát triển loại hình này và đã triển khai thêm dự án tại Hà Nam. HUD, tổng công ty nhà nước, cũng khởi công dự án HUD Thủ Đức và chuẩn bị mở bán hơn 270 căn nhà ở xã hội tại Bình Dương.

Tổng thể, nguồn cung nhà ở xã hội mới đang tăng mạnh tại hàng loạt tỉnh, thành thay vì chỉ tập trung tại các đô thị lớn như trước. Làn sóng tham gia của nhiều chủ đầu tư được kỳ vọng sẽ giúp thị trường bớt khan hiếm, giảm áp lực giá và mở rộng cơ hội sở hữu nhà cho người thu nhập thấp và trung bình trong những năm tới.

Còn đó những băn khoăn, đề xuất

TS Sử Ngọc Khương – Giám đốc cấp cao Savills Việt Nam – cho rằng dù nhiều doanh nghiệp bày tỏ mong muốn tham gia phát triển nhà ở xã hội, thực tế họ vẫn gặp hàng loạt rào cản lớn. Việc phải tự tìm và mua đất khiến chi phí đầu vào đội lên đáng kể, trong khi thủ tục pháp lý vẫn phức tạp, quy trình giao – hoàn trả đất giữa doanh nghiệp và Nhà nước còn chồng chéo. Những yếu tố này khiến tiến độ triển khai kéo dài và biên lợi nhuận vốn đã bị khống chế ở mức tối đa 10% càng trở nên kém hấp dẫn.

Ông Khương nhận định các chính sách hiện hành như tiêu chuẩn, đối tượng thụ hưởng hay ưu đãi lãi suất mới chỉ mang tính “lọc” và quản lý nguồn cung trong bối cảnh khan hiếm, chứ chưa giải quyết được căn nguyên là cơ chế, thủ tục và mô hình đầu tư chưa đồng bộ.

Đại diện Nam Long đánh giá việc ngày càng nhiều doanh nghiệp – kể cả ngoài lĩnh vực bất động sản – tham gia phát triển nhà ở xã hội cho thấy phân khúc này đang hình thành một làn sóng đầu tư rõ rệt. Đây là tín hiệu tích cực, giúp đa dạng nguồn cung và hỗ trợ mục tiêu “nhà ở cho người thu nhập trung bình và thấp”, vốn là định hướng mà doanh nghiệp theo đuổi nhiều năm.

Đơn vị này cho biết các chính sách mới như kế hoạch thành lập Quỹ phát triển nhà ở quốc gia, tháo gỡ vướng mắc pháp lý và cải tiến quy trình đầu tư là bước tiến quan trọng, tạo nền tảng để thu hút nhà đầu tư nghiêm túc, qua đó đẩy nhanh tiến độ và mở rộng quy mô nhà ở xã hội theo hướng bền vững hơn.

Phát biểu tại kỳ họp cổ đông hồi tháng 5, ông Trương Anh Tuấn – Chủ tịch Hoàng Quân – nhìn nhận doanh nghiệp đang chịu nhiều áp lực khi phải hoàn thành mục tiêu 40.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030, đồng thời đáp ứng tiêu chí “nhanh, nhiều, tốt, rẻ” và tích hợp hệ sinh thái tiện ích. Để thực hiện kế hoạch này, Hoàng Quân cần khoảng 200ha đất nhưng hiện mới có 50ha. Từ quỹ đất đến hồ sơ pháp lý, thủ tục cấp phép xây dựng… đều là những trở ngại đáng kể.

Không chỉ thiếu đất, doanh nghiệp còn đối mặt thách thức về vốn. Với 40.000 căn nhà ở xã hội, tổng nhu cầu vốn khoảng 40.000 tỷ đồng, trong đó tối thiểu 10.000 tỷ đồng là vốn vay trung, dài hạn. Tuy nhiên, ngân hàng chỉ giải ngân khi dự án chứng minh được tính khả thi và khả năng hoàn vốn, buộc doanh nghiệp phải chứng minh rõ ràng về quỹ đất, mô hình triển khai, hiệu quả tài chính và dòng tiền.

Ở góc độ một doanh nghiệp lớn đang đầu tư mạnh vào phân khúc này, bà Đặng Thị Kim Oanh – Chủ tịch Tập đoàn Kim Oanh – kiến nghị nhiều giải pháp liên quan đến vốn, quỹ đất và cơ chế. Theo bà, Chính phủ cần chỉ đạo quyết liệt hơn để tháo gỡ vướng mắc, tạo điều kiện cho doanh nghiệp có năng lực tiếp cận nguồn vốn kịp thời.

Doanh nghiệp cho biết đã chuẩn hóa quy trình phát triển dự án, chủ động bỏ vốn mua đất và không trông chờ hỗ trợ. Nếu được giao thêm quỹ đất “sạch” và giảm thủ tục hành chính, doanh nghiệp cam kết giảm giá bán, rút ngắn tiến độ và bàn giao nhà sớm hơn kế hoạch.