Giá căn hộ leo thang, người mua “sốc”

Giá căn hộ tại TPHCM tiếp tục tăng nhanh, đẩy người mua nhà vào tình thế ngày càng khó khăn. Chị Như Yên (phường Bình Trưng) cho biết, đầu năm nay được bạn bè rủ mua một căn hộ 2 phòng ngủ tại quận 9 (cũ) với giá khoảng 3 tỷ đồng nhưng do dự vì cho rằng khu vực này khá xa trung tâm, không tiện đi lại. Tuy nhiên, chỉ sau chưa đầy một năm, căn hộ tại dự án này đã tăng lên gần 4 tỷ đồng, khiến chị không khỏi “sốc”.

Với ngân sách khoảng 3 tỷ đồng, chị Như Yên từng kỳ vọng có thể mua được một căn hộ mới trong khu vực trên. Thế nhưng, khi khảo sát thị trường, chị mới nhận ra mức tài chính này gần như không còn phù hợp. Ngay cả tại đường Lò Lu, nơi từng được xem là vùng giá mềm, một dự án mới chào bán với giá khoảng 70 triệu đồng/m2, khiến căn hộ 2 phòng ngủ cũng có giá lên tới 5-5,5 tỷ đồng.

Lãnh đạo một doanh nghiệp bất động sản thừa nhận, giá nhà đang tăng nhanh hơn nhiều so với thu nhập. Trong khi thu nhập bình quân của người dân chỉ tăng khoảng 6-8% mỗi năm, giá nhà lại tăng 12-20%/năm suốt hơn một thập kỷ qua, tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa khả năng tài chính và giá trị bất động sản.

Trong khi đó, CBRE Việt Nam ghi nhận thị trường trong năm nay, giá căn hộ tại TPHCM tăng mạnh. Khoảng 90% nguồn cung mới thuộc phân khúc cao cấp và hạng sang. Giá bán sơ cấp bình quân trong quý IV tăng khoảng 18% so với cùng kỳ năm trước, đạt xấp xỉ 90 triệu đồng/m2.

Theo các chuyên gia, bức tranh chung của thị trường bất động sản năm nay vẫn là tình trạng khan hiếm nguồn cung tại khu vực lõi đô thị. Khu vực trung tâm cũ của TPHCM gần như không có dự án mới, cả ở phân khúc căn hộ cao tầng lẫn nhà thấp tầng. Việc thiếu hụt nguồn cung kéo dài khiến giá bán trên thị trường sơ cấp và thứ cấp tiếp tục duy trì xu hướng tăng.

Bà Dương Thùy Dung, Giám đốc điều hành CBRE Việt Nam, cho biết dữ liệu cho thấy nguồn cung tương lai tại TPHCM và các khu vực lân cận dự kiến sẽ cải thiện trong giai đoạn 2026-2027. Tuy nhiên, song song với nguồn cung tăng, mặt bằng giá bán vẫn được dự báo tiếp tục đi lên ở mức 2 chữ số, tùy chiến lược giá của từng dự án.

Người có tiền cũng dè chừng vay ngân hàng

Không chỉ người thu nhập trung bình, ngay cả nhóm có tài chính khá cũng tỏ ra thận trọng với các khoản vay mua nhà. Trong bối cảnh mặt bằng giá cao, việc chỉ có 30% vốn tự có đồng nghĩa với rủi ro. Khoản vay lớn kéo theo áp lực trả nợ gốc và lãi tăng cao, đặc biệt khi lãi suất ưu đãi kết thúc.

Thực tế cho thấy, không ít trường hợp buộc phải bán nhà để trả nợ khi lãi suất thả nổi tăng mạnh hoặc thu nhập bị ảnh hưởng bởi biến động kinh tế. Theo CBRE Việt Nam, khoảng 64% người mua nhà hiện nay phải sử dụng đòn bẩy tín dụng, phản ánh áp lực tài chính ngày càng lớn.

Khảo sát cũng cho thấy sự phân hóa rõ rệt: Nhóm có thu nhập trên 70 triệu đồng/tháng thường muốn vay dưới 30% giá trị bất động sản, trong khi nhóm thu nhập dưới 30 triệu đồng/tháng sẵn sàng vay tới 70%.

Lo ngại này càng gia tăng khi lãi suất có dấu hiệu đi lên. Vào thời điểm cuối năm, lãi suất huy động tại nhiều ngân hàng tăng, kéo theo lãi suất cho vay mua nhà. Một số ngân hàng đã nâng lãi suất ưu đãi năm đầu lên khoảng 8%/năm, trong khi lãi suất thả nổi có thể lên tới 13-14%/năm. Đáng chú ý, các gói vay ưu đãi dành cho người trẻ dưới 35 tuổi tại khối ngân hàng quốc doanh cũng đã dừng triển khai.

Lãnh đạo một doanh nghiệp bất động sản thừa nhận lãi suất cho vay tăng thì người mua sẽ lo lắng. Người mua nhà phải chịu áp lực lớn từ khoản vay, biến động lãi suất và những hạn chế trong chính sách tín dụng khiến việc sở hữu nhà càng thêm khó khăn.

Tính toán của Hội Môi giới Bất động sản Việt Nam (VARS) cho thấy, với khoản vay 2,5 tỷ đồng trong 20 năm, với lãi suất cố định 8%/năm trong 5 năm đầu, lãi suất trong 15 năm còn lại từ 11-14% thì họ sẽ phải chi trả gần 21 triệu mỗi tháng trong 5 năm đầu, từ 28-33 triệu/tháng trong 15 năm còn lại với phương án trả góp cố định.

Trong 20 năm, người mua nhà đều phải chi trả số tiền trung bình khoảng 27-30 triệu đồng mỗi tháng. Tính toán dựa trên nguyên tắc chi phí cho nhà ở không quá 30% thu nhập, thì mỗi cá nhân hoặc hộ gia đình phải kiếm được 90 triệu/tháng để đảm bảo cân bằng tài chính.

Với áp lực này, chuyên gia Savills cho rằng người mua không nên “mạo hiểm” với khoản vay quá sức. Một khoản trả góp ổn định khoảng 1/3 thu nhập sẽ khả thi hơn rất nhiều so với mức một nửa thu nhập trở lên – ngưỡng đang khiến nhiều cặp vợ chồng trẻ cảm thấy “đuối sức”. Mức vay an toàn nên cân nhắc là tối đa 50% giá trị bất động sản.

Bên cạnh việc kiểm soát đòn bẩy tài chính, người mua cần cân nhắc kỹ khả năng trả nợ, chọn dự án có pháp lý rõ ràng và chủ đầu tư uy tín. Không ít khách hàng gặp rắc rối khi dự án đình trệ hoặc chủ đầu tư không thực hiện đúng cam kết hỗ trợ lãi suất, gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống – đặc biệt khi mua nhà thường là khoản đầu tư lớn nhất của đời người.

Chọn lối đi riêng

Trước áp lực ngày càng lớn, nhiều người buộc phải tìm kiếm các giải pháp thay thế. Hội Môi giới Bất động sản Việt Nam (VARS) khuyến nghị thay vì cố mua nhà trong khu vực trung tâm với giá cao, người mua có thể cân nhắc các khu vực vùng ven hoặc tích lũy ít nhất 30-50% giá trị căn nhà trước khi vay để giảm áp lực tài chính.

Theo một khảo sát trên 1.000 người tiêu dùng trong độ tuổi 18-44 cho thấy xu hướng “ở thuê dài hạn” ngày càng rõ nét. Nhóm này chấp nhận thuê nhà thay vì mua bằng mọi giá, do lo ngại giá bất động sản vượt khả năng chi trả. Phần lớn là người độc thân, chưa có kế hoạch mua nhà, ưu tiên sử dụng tiền tích lũy cho du lịch, trải nghiệm; chỉ khoảng 15% trong nhóm này đầu tư vào bất động sản.

Bên cạnh đó, nhà ở xã hội đang dần được xem là một lựa chọn thực tế hơn khi khung pháp lý, quỹ đất và chính sách tín dụng ưu đãi từng bước được hoàn thiện. Dù quá trình triển khai vẫn còn độ trễ, phân khúc này đang được đặt lại đúng vị trí là một trụ cột của chính sách an sinh.

Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA) gần đây có nêu kiến nghị cho phép chủ đầu tư đã thế chấp ngân hàng vẫn được huy động vốn, bán, cho thuê mua nhà ở hình thành trong tương lai.

Đẩy rủi ro cho người mua nhà

Với đề xuất của HoREA, một số người dân khi được hỏi đều bày tỏ lo ngại về tình trạng “cầm lưỡi dao” nếu chủ đầu tư vừa được thế chấp tài sản vay ngân hàng, vừa được bán nhà ở hình thành trong tương lai cho khách hàng mà không cần giải chấp.

Ông Trần Quang Huy (phường Bình Trưng, TPHCM), nói rằng nếu đề xuất được thông qua, người mua nhà như ngồi trên lửa, vì tiền bỏ ra mua, nhận nhà nhưng nhà lại bị người khác mang đi cầm cố. Mặc dù HoREA có đề nghị người mua được tự quyết định mua hay không mua nhà ở hình thành trong tương lai chưa được giải chấp thì điều này cũng vẫn gây ra các rủi ro pháp lý, kiện tụng nếu có phát sinh, nhất là khi chủ đầu tư không đủ năng lực giải chấp dự án thì người mua nhà chịu thiệt.

Trên thực tế, nhiều vụ tranh chấp dân sự xảy ra thời gian qua đều có liên quan đến việc bán nhà ở hình thành trong tương lai khi chưa được giải chấp.

Cụ thể như vào năm 2016, chủ đầu tư dự án The Harmona (Quận Tân Bình cũ, TPHCM) lấy dự án này thế chấp ngân hàng, sau đó bán cho 600 hộ dân. Trong đó, 41 căn hộ còn bị chủ đầu tư 2 lần cầm cố nhà băng dẫn đến tình trạng “nợ chồng nợ”.

Trường hợp khác vào năm 2019, chủ đầu tư chung cư Khang Gia Tân Hương (quận Tân Phú cũ, TPHCM) cũng thế chấp chung cư để vay tiền, sau đó ngân hàng ra thông báo thu giữ và xử lý tài sản, dù dự án đã được bán cho người dân. Sau đó, cơ quan quản lý Nhà nước đã phải vào cuộc, tìm cách giải chấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà của chung cư để đảm bảo quyền lợi của cư dân.

Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn Luật sư Hà Nội), nêu quy định hiện hành tại khoản 2 Điều 183 Luật Nhà ở năm 2023, trường hợp chủ đầu tư đã thế chấp dự án hoặc nhà ở hình thành trong tương lai mà thực hiện huy động vốn, ký kết hợp đồng mua bán với người mua nhà ở thì phải thực hiện giải chấp trước khi ký hợp đồng mua bán.

Như vậy, về nguyên tắc đối với nhà ở thương mại, tinh thần của Luật Nhà ở là chủ đầu tư đã thế chấp (dự án hoặc nhà ở hình thành trong tương lai) thì không được bán; khi đã bán thì không được tiếp tục thế chấp.

“Đây là nguyên tắc nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người mua nhà ở hình thành trong tương lai. Quy định này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh Luật Nhà ở năm 2023 đã bãi bỏ yêu cầu bắt buộc phải có bảo lãnh ngân hàng về nghĩa vụ bàn giao nhà đúng tiến độ của chủ đầu tư, mà thay vào đó cho phép các bên được lựa chọn”, luật sư nhấn mạnh.

HoREA lên tiếng giải thích

Giải thích về kiến nghị này, HoREA cho biết không phải là cơ quan đầu tiên đưa ra đề xuất mới. Trước đây, Bộ Luật Dân sự 2015 và Luật nhà ở 2023 đều cho phép chủ sở hữu tài sản, nhà ở được bán tài sản, nhà ở thế chấp “có điều kiện” rất chặt chẽ.

Tại khoản 5 Điều 321 Bộ Luật Dân sự 2015 đã quy định “của bên thế chấp được bán, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp không phải là hàng hóa luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật.

Luật Nhà ở 2023 tại điểm b khoản 3 Điều 88 cũng đã quy định: Việc bán, cho thuê mua nhà ở xã hội hình thành trong tương lai phải tuân thủ các điều kiện như đã hoàn thành việc xây dựng phần móng của nhà ở theo quy định; đã giải chấp đối với trường hợp chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội có thế chấp nhà ở, trừ trường hợp được người mua, người thuê mua và bên nhận thế chấp đồng ý không phải giải chấp.

Khoản 2 điều 183 Luật nhà ở 2023 cũng đã quy định trường hợp chủ đầu tư đã thế chấp một phần hoặc toàn bộ dự án hoặc nhà ở mà có nhu cầu huy động vốn hoặc có nhu cầu bán, cho thuê mua nhà ở đó thì phải giải chấp một phần hoặc toàn bộ dự án hoặc nhà ở và quyền sử dụng đất này trước khi ký hợp đồng huy động vốn góp, hợp đồng mua bán, thuê mua nhà ở với khách hàng, trừ trường hợp quy định tại điểm b khoản 3 và điểm a khoản 4 Điều 88 của Luật này.

Nhưng do khoản 3 Điều 8 Nghị định số 96/2024 của Chính phủ chưa quy định chi tiết và hướng dẫn thực hiện khoản 2 Điều 183 và điểm b khoản 3 Điều 88 Luật Nhà ở 2023 đối với trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở đã thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai, chưa giải chấp mà có nhu cầu huy động vốn nên Hiệp hội mới đề nghị sửa đổi, bổ sung trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở đã thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai.

Nội dung đề xuất là bổ sung quy định trường hợp nhà ở hình thành trong tương lai chưa được giải chấp thì phải được người mua, người thuê mua và bên nhận thế chấp đồng ý không phải giải chấp bằng văn bản và được ghi rõ trong văn bản thông báo về nhà ở hình thành trong tương lai đủ điều kiện được bán, cho thuê mua và trong hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai giữa chủ đầu tư và khách hàng.

Bên nhận thế chấp có quyền kiểm soát việc sử dụng dòng tiền của chủ đầu tư có được từ việc bán, cho thuê mua nhà ở hình thành trong tương lai đúng mục đích để thanh toán khoản nợ vay và thực hiện giải chấp theo quy định trong hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai giữa chủ đầu tư và khách hàng.

Điều này cũng khẳng định “quyền” của khách hàng phải được biết rõ tình trạng pháp lý (bị hạn chế về quyền sở hữu) của nhà ở hình thành trong tương lai đã bị thế chấp, chưa được giải chấp để tự quyết định mua hoặc không mua nhà ở này để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người mua nhà.

Hiệp hội nhận thấy sẽ không xảy ra hậu quả “bán trước – giải chấp sau: Người mua nhà cầm đằng lưỡi”.